Luật sư, doanh nhân và AI: Lợi thế và sức ép đổi mới

Ngày 10/10 là Ngày truyền thống Luật sư Việt Nam, bắt nguồn từ Sắc lệnh số 46/SL do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ngày 10/10/1945, đặt nền móng cho tổ chức luật sư và quyền bào chữa của công dân ngay từ những ngày đầu của nước Việt Nam mới. Từ đó đến nay, luật sư luôn gắn với sứ mệnh bảo vệ công lý, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, góp phần xây dựng nền pháp quyền và môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch.

Luật sư, doanh nhân

Ngày nay, rất nhiều luật sư đồng thời đứng đầu các công ty, văn phòng luật, trực tiếp điều hành doanh nghiệp. Mang cả hai vai trò, họ đóng góp cho nền kinh tế bằng tri thức pháp lý lẫn năng lực kinh doanh. Bối cảnh của họ đang đổi thay nhanh chóng: chuỗi cung ứng dịch chuyển, công nghệ mới ra đời liên tục, những lĩnh vực vài năm trước chưa có tên gọi nay đã thành đối tượng đầu tư. Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều cơ hội, đi cùng những đòi hỏi cao hơn về năng lực quản trị và khung pháp lý.

LS Nguyễn Hồng Chung, Chủ tịch, Tổng điều hành hệ sinh thái DVL VENTURES, chia sẻ: “Với tôi và nhiều anh chị luật sư đang mang hai vai: luật sư và doanh nhân. Vừa hoạt động trong lĩnh vực tư pháp, vừa có hoạt động kinh doanh. Như thế càng hiểu rõ hơn về doanh nghiệp, doanh nhân”. Xu thế hiện nay là hoạt động đa chức năng, nên mô hình hành nghề của luật sư cũng phải thích ứng. Sản phẩm của công ty luật là tri thức, kinh nghiệm và niềm tin.

Khi hoạt động đầu tư, kinh doanh không còn dừng ở biên giới một quốc gia, vai trò của luật sư đối với cộng đồng doanh nghiệp cũng thay đổi theo. Một doanh nghiệp ngày nay có thể nhập nguyên liệu từ nước này, đặt nhà máy ở nước khác, bán hàng ở nước thứ ba, huy động vốn từ nhà đầu tư nước ngoài, và mỗi mắt xích ấy đều chịu một hệ thống quy định riêng. Các tiêu chuẩn về thuế, hải quan, lao động, môi trường, dữ liệu, sở hữu trí tuệ ngày càng chặt chẽ, thay đổi nhanh, trong khi cạnh tranh gay gắt khiến doanh nghiệp không có nhiều thời gian để thử và sai.

Trong bối cảnh ấy, luật sư là người đứng ở điểm giao giữa pháp luật và thương mại. Họ giúp doanh nghiệp đọc đúng quy định trước khi ra quyết định đầu tư, cấu trúc giao dịch và hợp đồng phù hợp với thông lệ quốc tế, bảo hộ tài sản trí tuệ, tuân thủ nghĩa vụ thuế và hải quan, rồi đồng hành khi có tranh chấp. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ vừa bước ra thị trường ngoài nước, một luật sư am hiểu có thể thay một đội ngũ pháp chế mà họ chưa có. Với nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, luật sư là người giải thích khung pháp lý, kết nối với đúng cơ quan, đúng đối tác. Nói cách khác, luật sư góp phần biến sự phức tạp của luật lệ thành những lựa chọn rõ ràng mà doanh nghiệp có thể quyết định.

Những người vừa là luật sư vừa là doanh nhân có thêm lợi thế ở chỗ họ hiểu cả áp lực thời gian và chi phí của người kinh doanh. Hiểu những áp lực ấy, các luật sư có thể tư vấn cho cộng đồng các doanh nghiệp, các nhà đầu tư sát với thực tế kinh doanh hơn: chỉ ra rủi ro cần ưu tiên, đưa ra phương án vừa đúng luật vừa khả thi, giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư rút ngắn thời gian từ dự định đến quyết định

Khi AI xuất hiện

Nếu bài toán của người làm nghề trước đây chủ yếu xoay quanh chuyên môn, khách hàng và quản trị, thì AI đang làm thay đổi cả cách tổ chức công việc. Những nhiệm vụ từng đòi hỏi nhiều giờ đọc tài liệu, tra cứu, tổng hợp hoặc soạn thảo có thể hoàn thành nhanh hơn. Đó là cơ hội tăng năng suất, nhưng cũng là yêu cầu mới: luật sư và doanh nhân không chỉ cần hiểu pháp luật mà còn phải biết sử dụng và kiểm soát công nghệ.

LS Chung nói không né tránh: “Luật sư cũng là một trong những nghề chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi AI. Các luật sư không cập nhật và học hỏi nhanh thì sẽ tự “ở lại”.

Mặt được cũng rõ. Theo LS Chung, AI giúp tra cứu văn bản nhanh, soạn công văn theo mẫu trong vài giây, lập báo cáo theo dõi chính sách đầu tư, kinh doanh. Riêng mảng tư vấn đấu thầu, nơi mẫu hồ sơ lặp đi lặp lại rất nhiều, AI đọc hồ sơ mời thầu, rà soát báo cáo đánh giá hồ sơ dự thầu và phát hiện lỗi sai giúp “rút thời gian từ hai ngày xuống còn nửa ngày”. AI là một trợ lý tốt, nhưng phải biết giao việc và kiểm soát được.

Vậy AI giao việc thế nào, giao những gì? Sử dụng kết quả AI đưa ra thế nào? LS Ngô Quang Thắng, vừa tròn 10 năm cầm thẻ luật sư, nói nghề luật “có những vất vả riêng, nhưng trong đó có tâm huyết và đam mê”. Về AI, ông thừa nhận: “Cá nhân tôi sử dụng AI rất nhiều, nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về luật sư, vì luật sư là người chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng. Nếu đẩy toàn bộ công việc cho AI mà không thẩm định thì rất nguy hiểm”.

LS Nguyễn Hồng Chung đã đưa ra bài học cho các cộng sự và nhân viên trong hệ sinh thái DVL của ông: tự học, biết giao việc cho AI như giao việc cho cấp dưới, và biến AI thành trợ lý phục vụ tư duy của chính mình. Ông nhấn mạnh: Con người tập trung vào ba việc cốt lõi: tư duy, sáng tạo và ra quyết định. Muốn làm đúng ba việc ấy thì phải có tri thức.

Khi AI làm công việc lặp lại nhanh hơn, giá trị của luật sư dồn về phán đoán và sự phối hợp. Luật Nguyễn Hồng Chuyên - TGĐ Công ty sở hữu trí tuệ Davilaw cũng cho rằng nếu luật sư không kịp thời nắm bắt và ứng dụng AI sẽ bị tụt hậu. Luật sư Chuyên nhắc đến nghĩa vụ bảo mật thông tin khách hàng của luật sư khi sử dụng AI và các biện pháp bảo mật thông tin khách hàng khi sử dụng AI. Một trong các biện pháp đó là cần tìm hiểu kỹ về ứng dụng AI định sử dụng trong công việc xem liệu ứng dụng AI này có tính bảo mật đủ cao không.

Từ kinh nghiệm của mình TS Đỗ Xuân Trọng, Phó Trưởng bộ môn Luật Đất đai, Trường Đại học Luật Hà Nội, chốt lại: Phải biết dùng AI nhưng phải có kiến thức để huấn luyện và kiểm soát chất lượng sản phẩm AI đưa ra. AI có thể tổng hợp, soạn mẫu rất tốt, phân tích rất kỹ và chỉ ra cả những điểm còn thiếu sót, nhưng quyết định cuối cùng phải thuộc về con người, về lý và cả về tình.