Lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật qua những phiên tòa giả định

Thời gian qua, mô hình “Phiên tòa giả định” do Tòa án nhân dân (TAND) Khu vực 13 và TAND Khu vực 5 tỉnh Thanh Hóa tổ chức tại các trường học đã mang lại luồng gió mới. Đây là phương thức phổ biến giáo dục pháp luật (PBGDPL) trực quan, sinh động, biến những điều luật vốn “khô khan” thành bài học thực tế, tác động mạnh mẽ đến nhận thức của học sinh.

Việc tổ chức thành công các phiên tòa giả định này trước hết nằm ở sự sát sao với thực tế địa bàn của ngành Tòa án, thể hiện qua cách lựa chọn chuyên đề giả định phù hợp với từng đặc thù vùng miền.

Tại TAND Khu vực 13 (quản lý địa bàn miền núi huyện Mường Lát và Quan Hóa cũ), nơi có địa hình vùng cao biên giới và tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, nhận thức pháp luật của một bộ phận học sinh còn hạn chế. Do đó, các phiên tòa giả định tại đây tập trung vào những chuyên đề nóng của bản làng như tội phạm về ma túy (rủ rê, vận chuyển thuê), nạn tảo hôn, hay hành vi hủy hoại rừng.

Những tình huống này giúp học sinh vùng cao nhận diện rõ ranh giới giữa phong tục lạc hậu và pháp luật hiện hành, từ đó nâng cao sức đề kháng, không bị các đối tượng xấu lôi kéo vào con đường phạm pháp.

Ngược lại, TAND Khu vực 5 (địa bàn đồng bằng và ven biển của 2 huyện Hậu Lộc, Nga Sơn cũ) lại đối mặt với những áp lực của tốc độ đô thị hóa nhanh, mật độ dân cư đông, nơi học sinh tiếp cận sớm với công nghệ và phương tiện giao thông.

Các phiên tòa giả định tại khu vực này hướng mạnh vào thực trạng sát sườn như vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (giao xe cho người chưa đủ điều kiện, lạng lách gây tai nạn), bạo lực học đường, hoặc tội phạm "Gây rối trật tự công cộng". Những câu chuyện này không chỉ cảnh tỉnh sự bốc đồng của tuổi trẻ mà còn thức tỉnh cả những bậc phụ huynh về trách nhiệm quản lý con em mình.

Không đơn thuần là một buổi diễn kịch, mỗi phiên tòa giả định đều được chuẩn bị và thực thi một cách nghiêm túc, bài bản. Có được điều này là nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa TAND với Viện kiểm sát đồng cấp, tổ chức Đoàn thanh niên, lực lượng Công an và Ban giám hiệu các nhà trường. Kịch bản của phiên tòa được xây dựng, cải biên từ chính những vụ án có thật đã được xét xử trên địa bàn. Nội dung được cắt gọt để phù hợp với tâm lý lứa tuổi học đường nhưng vẫn giữ nguyên tính nghiêm minh, đúng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Tại sân trường, không gian pháp lý được tái hiện trang nghiêm với đầy đủ Hội đồng xét xử, Đại diện Viện kiểm sát, Trợ giúp viên pháp lý, bị cáo và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Từng tác phong tố tụng, trang phục, cho đến những câu hỏi chất vấn của Kiểm sát viên, lời bào chữa của Trợ giúp viên pháp lý và phần tranh tụng tại tòa diễn ra kịch tính.

Sự nghiêm nghị của vị Chủ tọa cùng những lời nói sau cùng ánh mắt hối hận của "bị cáo" (do Ban tổ chức sắp xếp đóng vai) đã xóa nhòa khoảng cách giữa sân trường và phòng xử án, giúp các em học sinh hiểu rõ thế nào là hành vi phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và tính nhân văn của luật pháp Việt Nam.

Chia sẻ về ý nghĩa của hoạt động này, bà Lường Thị Hoa, Chánh án án TAND khu vực 5 tỉnh Thanh Hóa cho biết: “Sau khi sáp nhập hai đơn vị huyện Hậu Lộc và Nga Sơn, địa bàn quản lý rộng hơn, tội phạm vị thành niên cũng có chiều hướng gia tăng và phức tạp hơn. Chúng tôi xác định công tác PBGDPL không thể chỉ làm theo lối mòn hành chính. Việc đưa "Phiên tòa giả định" vào các trường THPT là cách để mang tính răn đe, giáo dục của pháp luật chạm đến cảm xúc và nhận thức của các em học sinh một cách tự nhiên nhất. Thấy các em chăm chú theo dõi, rồi hào hứng tranh luận, chúng tôi biết những nỗ lực phối hợp liên ngành đã đi đúng hướng”.

So với các phương pháp tuyên truyền truyền thống như phát tờ rơi hay đọc tham luận, phiên tòa giả định mang lại hiệu quả đột phá nhờ chuyển từ cơ chế “nghe thụ động” sang “nhìn trực quan”. Các em học sinh không còn phải ép mình nhớ những điều khoản khô khan, mà được trực tiếp chứng kiến cái giá phải trả của hành vi vi phạm pháp luật thông qua những bản án cụ thể.

Đặc biệt, ngay sau khi phiên tòa kết thúc, hoạt động giao lưu, trả lời câu hỏi pháp luật có thưởng do các Thẩm phán, Kiểm sát viên trực tiếp điều phối đã tạo nên bầu không khí tương tác đa chiều sôi nổi. Những thắc mắc thầm kín của tuổi học trò về luật giao thông, bạo lực mạng được giải đáp ngắn gọn, dễ hiểu, giúp khắc sâu kiến thức ngay tại chỗ. Sức lan tỏa của mô hình này không dừng lại ở học sinh, mà còn tác động ngược trở lại nhà trường và gia đình, nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ.

Hoạt động tổ chức phiên tòa giả định của TAND Khu vực 13 và Khu vực 5 cho thấy sự chủ động, sáng tạo của TAND hai cấp tỉnh Thanh Hóa trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị gắn liền với giữ gìn an ninh trật tự địa phương.

Để mô hình này phát huy tối đa giá trị, trong thời gian tới, Tòa án hai cấp tỉnh Thanh Hóa sẽ tiếp tục tăng cường số lượng các phiên tòa giả định tại các cụm trường học, đặc biệt ưu tiên các xã vùng sâu, vùng xa, bãi ngang.

Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ số như ghi hình, biên tập lại thành các video ngắn hoặc livestream các phiên tòa giả định tiêu biểu để phát trên mạng xã hội sẽ giúp nhân rộng biên độ tiếp cận đến đông đảo thanh thiếu niên. Mỗi phiên tòa giả định khép lại, tiếng búa của vị Chủ tọa không chỉ phân định đúng sai của một vụ án giả định, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh ngân vang trong tâm trí các em học sinh.