Khu di tích đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm - Điểm du lịch hút khách

Theo một số tài liệu, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, sinh năm 1491 tại làng Trung Am huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, TP Hải Phòng). Thuở nhỏ, ông học rất giỏi nhưng do xã hội lúc đó nhiều biến động, nên mãi đến năm 44 tuổi ông mới quyết định ứng thí. Sau đó, ông liên tiếp đỗ đầu các khoa thi Hương năm Giáp Ngọ (1534), thi Hội, thi Đình năm Ất Mùi (1535) và giành học vị cao nhất là Trạng Nguyên.

Sau khi thi đỗ, ông được vua triều Mạc bổ nhiệm chức Hiệu thư ở Viện Hàn Lâm rồi chuyển sang chức Đại học sĩ Tòa Đông Các, sau thăng lên Tả Thị lang Bộ Hình rồi Tả Thị lang Bộ Lại và đến Thái phó Trình Quốc Công là chức, tước cực phẩm của triều đình lúc đó.

Do biến động triều chính, mùa thu năm Nhâm Dần (1542), ông từ quan về quê dựng Am Bạch Vân mở trường dạy học, lấy hiệu Bạch Vân cư sỹ. Học trò của ông có đến hàng ngàn, sau này phần lớn là những người có danh vọng, một số là những nhân vật lịch sử nổi tiếng có đóng góp lớn cho triều Lê Trung Hưng (đầu thời Lê - Trịnh).

Với tài năng của một tác giả lớn, trong cuộc đời mình, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã sáng tác hàng nghìn bài thơ, cả chữ Hán và chữ Nôm. Những tác phẩm của ông đã đóng góp quan trọng vào sự phát triển của nền văn học dân tộc. Ngay từ nửa đầu thế kỷ XX, tác phẩm của ông đã được phiên dịch và giới thiệu rộng rãi. Cho tới nay, thơ ca Nguyễn Bỉnh Khiêm được giảng dạy trong các trường từ bậc phổ thông đến đại học. Văn thơ của ông là kết tinh của trí tuệ, nhân cách và tâm hồn một nhà nho lớn, một nhà hiền triết... trước thời cuộc biến động.

Không chỉ vây, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn nổi tiếng là nhà lý học uyên thâm, ông có những dự báo được nhân dân truyền tụng như lời sấm truyền. Trong đó, có “Sấm ký” mà người đời coi Nguyễn Bỉnh Khiêm như một huyền thoại, suy tôn ông là “Nhà tiên tri” số một của nước ta.

Ngày 28 tháng 11 năm 1585 (năm Ất Dậu), Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm mất tại quê nhà. Khi ông mất, Vua Mạc đã cử Phụ chính triều đình Ứng Vương Mạc Đôn Nhượng dẫn đầu các quan đại thần về viếng và học trò khắp nơi cũng về dự tang ông.

Với lòng ngưỡng mộ Nguyễn Bỉnh Khiêm, sau khi ông mất, nhân dân địa phương đã lập đền thờ trên chính quê hương ông. Năm 1991, Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Từ năm 1999 đến nay, được sự quan tâm của Trung ương và thành phố, khu di tích ngày càng được mở rộng và quy hoạch với tổng diện tích gần 12,43ha với nhiều hạng mục công trình, tiêu biểu như: Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, đền thờ Thân phụ - Thân mẫu, nhà trưng bày, Am Bạch Vân, chùa Song Mai, đền thờ bà Minh Nguyệt, núi Sấm, tháp bút Kình Thiên, quán Trung Tân...

Năm 2013, nhà lưu niệm trong được bổ sung, chỉnh lý và trưng bày, giới thiệu những di cảo của ông còn để lại, như các tác phẩm: Bạch Vân Am thi tập, Bạch Vân quốc ngữ thi, Sấm ký... và gần 200 đầu sách của các tác giả viết về ông. Đó là những di sản vô giá trong kho tàng văn hóa dân tộc và cũng là những hiện vật hết sức có giá trị minh chứng cho toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của ông. Tại đây còn lưu giữ phiến đá xanh có khắc 3 chữ: “Trường Xuân Kiều”, dấu tích còn lại của cây cầu “Trường Xuân” do Nguyễn Bỉnh Khiêm đề chữ.

Năm 2015, Khu di tích đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2019, Lễ hội đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đến năm 2025, Chính phủ ban hành quyết định phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhằm tu bổ, phục hồi di tích, tôn vinh cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm và bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, môi trường sinh thái của di tích, các giá trị di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích.

Bắt đầu từ năm 2025, TP. Hải Phòng đang tích cực phối hợp với các cơ quan, đơn vị, tổ chức triển khai các hoạt động nhằm góp phần hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO vinh danh Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhân dịp kỷ niệm 450 năm ngày mất của ông (1585-2035).

Hàng năm, từ ngày 27 đến 29 tháng 11 (Âm lịch), chính quyền địa phương lại long trọng tổ chức Lễ hội Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm với nhiều nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi mang đậm nét văn hóa dân gian. Đây là lễ hội "3 không" gồm “không lấn chiếm lòng đường làm hàng quán, không thu phí dịch vụ và không rác thải”.

Có thể thấy, dù trải qua đã gần 500 năm nhưng với những giá trị đang hiện hữu, Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ là nơi khắc họa rõ nét cuộc đời, sự nghiệp của danh nhân, nhà tiên tri, danh nhân văn hóa thế giới, ngôi sao sáng chói trên bầu trời đất Việt thế kỷ XVI và là minh chứng cho một giai đoạn lịch sử của dân tộc, mà đây còn là điểm du lịch, một địa chỉ tham quan hấp dẫn trong tour “du khảo đồng quê” tại Hải Phòng.