Hương xuân trên nếp nhà sàn

Độc đáo ẩm thực ngày Tết giữa đại ngàn

Làng Chốt hiện có 248 hộ với gần 1.000 nhân khẩu, là nơi sinh sống tập trung của đồng bào Gia Rai. Dù đời sống hôm nay đã có nhiều đổi thay, nhà cửa khang trang hơn, phương tiện sinh hoạt hiện đại hơn, nhưng những nét văn hóa truyền thống, nhất là phong tục ngày Tết và nghệ thuật ẩm thực, vẫn được bà con trân trọng gìn giữ. Bữa ăn ngày xuân vì thế không chỉ đơn thuần là chuyện ăn uống, mà còn là không gian văn hóa, nơi kết nối con người với thiên nhiên, với tổ tiên và với cộng đồng làng.

Ẩm thực Gia Rai được chế biến mộc mạc và giản dị. Không cầu kỳ hình thức, không nặng nề gia vị, nhưng mỗi món ăn đều đậm đà hương vị núi rừng. Thức ăn thường được nướng, luộc trong ống tre, ống nứa, gói lá chuối, kết hợp hài hòa với các loại gia vị tự nhiên như tiêu rừng, lá dổi, ớt, lá é, củ kiệu rừng… Tất cả tạo nên một dư vị rất riêng, rất Tây Nguyên, thứ dư vị gắn bó với bao thế hệ người Gia Rai ở làng Chốt, đi vào ký ức như mùi khói bếp những ngày giáp Tết.

Theo quan niệm của người Gia Rai, ẩm thực hiện diện trong hầu hết các sinh hoạt đời sống, nhưng phong phú và đặc sắc nhất vẫn là trong các lễ hội, đặc biệt là dịp Tết. Mâm cỗ ngày xuân không chỉ để đãi khách, sum họp gia đình, mà trước hết là để cúng Yàng (trời) và các vị thần linh cai quản núi rừng, sông suối, cầu mong cho dân làng khỏe mạnh, mùa màng tươi tốt, cuộc sống yên lành.

Bà Y Vol, một người cao tuổi ở làng Chốt chậm rãi kể: “Vào ngày lễ, bao giờ dân làng cũng chuẩn bị nhiều món ăn ngon từ thịt, cá, măng rừng, rau rừng để cúng Yàng, cúng thần linh. Mình cầu mong cho gia đình, cho dân làng được mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi, không ốm đau”.

Từ quan niệm ấy, mâm cỗ của người Gia Rai luôn đầy đặn, mang đậm dấu ấn của núi rừng. Những món ăn quen thuộc được lưu giữ qua nhiều thế hệ như cơm lam, lá mì nướng ống, canh bột, kiến bóp chua, chuột nấu cà đắng lá mì, đọt mây nấu cá suối, thịt trâu băm, rau dớn băm… cùng với rượu ghè tạo nên một bức tranh ẩm thực vừa dân dã, vừa linh thiêng.

Theo bà Y Vol, điểm chung của các món ăn này là nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên, được lấy từ rừng, từ suối, từ nương rẫy. Cách chế biến không cầu kỳ, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền đời của người già trong làng.

Thức ăn được nướng trong ống tre, gói lá chuối, nấu bằng nồi đất, xoang, chảo truyền thống, giữ trọn vẹn hương vị nguyên sơ của nguyên liệu. Chính sự giản dị ấy đã làm nên bản sắc riêng, không trộn lẫn của ẩm thực Gia Rai.

Bên bếp lửa con cháu quây quần nghe người già kể chuyện xưa, dạy cách chọn lá, giã muối, băm thịt, nấu canh. Những bài học về văn hóa, về lối sống hài hòa với thiên nhiên, về sự trân trọng những gì rừng núi ban tặng được truyền đi một cách tự nhiên qua từng món ăn, từng thao tác bếp núc tưởng chừng rất đỗi bình thường.

Hương vị truyền thống trong nhịp sống hôm nay

Trong số các món ăn truyền thống, rau dớn băm với cá suối là món được nhiều người Gia Rai yêu thích bởi vị thanh mát, dễ ăn và cách chế biến độc đáo. Anh A Bớ (sống ở Làng Chốt) chia sẻ: “Rau dớn khi lấy trên rừng phải chọn lá non thì mới có độ ngọt và thanh mát.

Cách chế biến không quá cầu kỳ, sau khi rau được rửa sạch thì sẽ trụng qua nước sôi cho mềm. Cá suối dùng để băm cùng rau thì sẽ luộc hoặc nướng chín tạo mùi thơm. Sau đó băm nhỏ tất cả, trộn với củ kiệu rừng, lá mùi tàu, muối, ớt…

Món này ăn rất mát, tốt cho tiêu hóa và được người Gia Rai yêu thích”. Không chỉ chú trọng lựa chọn nguyên liệu và cách chế biến, người Gia Rai còn rất tinh tế trong việc tổ chức bữa ăn sao cho phù hợp với nhịp sống và tập quán lao động.

Bữa sáng thường gọn nhẹ, bữa trưa đủ năng lượng để lên rẫy, bữa tối là lúc cả gia đình quây quần đông đủ bên bếp lửa. Sự hài hòa ấy góp phần tạo nên một nếp sống bền vững, gắn kết con người với môi trường tự nhiên xung quanh.

Ngoài các món ăn đặc trưng thì người Gia Rai luôn chú trọng đến các gia vị để tạo nên sự độc đáo, mùi vị trong từng món ăn, Sự kết hợp hài hòa giữa các gia vị tạo nên những món ăn mang đặc trưng riêng của núi rừng Tây Nguyên, khiến ai chỉ một lần thử qua cũng sẽ ghi nhớ mãi, khó quên.

Anh A Huynh, một người dân trong làng, cho biết: “Gia vị của người Gia Rai chủ yếu là cây, lá rừng, hạt dỗi, tiêu rừng, các loại hạt, lá chua, men ủ... Khi nấu ăn, chúng tôi thường dùng ống tre, ống nứa, lá chuối, lá nghệ. Nhờ vậy món ăn sau khi nấy cùng sẽ có mùi thơm rất đặc trưng, ăn một lần là nhớ mãi”.

Trước sự giao thoa văn hóa và tác động của đời sống hiện đại, ẩm thực Gia Rai cũng có những đổi thay nhất định. Một số nguyên liệu rừng ngày càng khan hiếm, cách nấu nướng có thêm sự hỗ trợ của các vật dụng hiện đại. Tuy vậy, những món ăn truyền thống vẫn giữ vai trò cốt lõi trong các dịp lễ, Tết. Nhiều gia đình, già làng, nghệ nhân ẩm thực vẫn âm thầm gìn giữ, truyền dạy cho thế hệ trẻ cách chế biến các món ăn cổ truyền như một cách giữ hồn làng.

Bà Bạch Thị Mân, Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi cho biết, không chỉ dừng lại ở giá trị văn hóa tinh thần, ẩm thực Gia Rai ở làng Chốt còn được xem là một sản phẩm du lịch đặc trưng. Những mâm cỗ đậm hương vị núi rừng, những ché rượu ghè nồng ấm bên tiếng cồng chiêng có sức hấp dẫn đặc biệt đối với du khách. Đây là tiềm năng để địa phương phát triển du lịch cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống kinh tế cho người dân, đồng thời lan tỏa những giá trị văn hóa bản địa.

“Thời gian qua, để gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa, tinh thần trong đời sống của người Gia Rai, Sở VHTTDL tỉnh đã tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền, hỗ trợ người dân gìn giữ, phát triển văn hóa, lưu giữ những giá trị cốt lõi của dân tộc.

Mới đây nhất, Sở đã phối hợp phục dựng lại một số món ăn đặc trưng của người Gia Rai tại làng Chốt, xã Sa Thầy nhằm giúp gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa, tinh thần, ẩm thực của người Gia Rai nơi đây”, bà Mân nói.

Xuân về trên làng Chốt, khói bếp lại bay lên từ những ngôi nhà sàn, hòa quyện cùng hương thơm của cơm lam, măng rừng, thịt nướng, rượu ghè. Trong không gian ấy, ẩm thực không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn bồi đắp tâm hồn, kết nối quá khứ với hiện tại.

Việc duy trì và phát huy giá trị văn hóa ẩm thực truyền thống vì thế không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng Gia Rai, mà còn là cách để gìn giữ một phần bản sắc quý giá của văn hóa Tây Nguyên trong dòng chảy hôm nay.