Hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự: Bảo đảm thẩm quyền của Tòa án và quyền tiếp cận công lý

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, sáng nay (20/10), Quốc hội Thảo luận ở Tổ.

Đóng góp vào Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Bí thư Trung ương Đảng, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) Nguyễn Văn Quảng cho biết Bộ luật Tố tụng hình sự là luật hình thức, có mối quan hệ chặt chẽ với luật nội dung. Vì vậy, việc bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất giữa các quy định có ý nghĩa quan trọng trong quá trình tổ chức thực hiện.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng cũng đánh giá cao những nội dung bổ sung theo hướng đề cao vai trò giám sát của các cơ quan dân cử. Dự thảo đã quy định cụ thể thẩm quyền giám sát của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, HĐND và đại biểu HĐND đối với hoạt động của cơ quan, người tiến hành tố tụng; đồng thời quy định quyền kiến nghị với cơ quan, người có thẩm quyền để giải quyết, xử lý.

Việc quy định cụ thể các chủ thể có thẩm quyền giám sát thay vì chỉ quy định chung về cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sẽ góp phần tăng cường giám sát việc chấp hành pháp luật trong hoạt động tố tụng.

Bên cạnh những nội dung đã được tiếp thu, Chánh án TANDTC đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát các văn bản góp ý của các cơ quan, trong đó có TANDTC, để nghiên cứu, chỉnh lý những vấn đề còn chưa được tiếp thu, giải trình đầy đủ. Tại phiên thảo luận tổ, Chánh án Nguyễn Văn Quảng tập trung vào bốn nhóm vấn đề.

Làm rõ thẩm quyền của Tòa án trong thu thập, kiểm tra chứng cứ

Vấn đề thứ nhất là quy định về trách nhiệm xác minh, thu thập chứng cứ của Tòa án. Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho rằng việc quy định Tòa án phải trực tiếp xác minh là chưa phù hợp với chức năng, thẩm quyền của cơ quan xét xử.

Theo đó, cần quy định rõ Tòa án có quyền yêu cầu hỗ trợ thu thập, bổ sung chứng cứ và kiểm tra, thẩm định tính xác thực của tài liệu, chứng cứ. Việc xác minh, thu thập chứng cứ thuộc giai đoạn điều tra, truy tố; Tòa án thực hiện việc yêu cầu cung cấp, bổ sung và kiểm tra, đánh giá tính xác thực của các tài liệu, chứng cứ theo quy định của pháp luật.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị bổ sung quy định về quyền của Tòa án yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, chứng cứ liên quan đến vụ án; đồng thời xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân đang quản lý, lưu giữ tài liệu, chứng cứ trong việc cung cấp theo yêu cầu của Tòa án.

Bên cạnh đó, cần quy định Tòa án hỗ trợ thu thập tài liệu, chứng cứ thông qua việc yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, chứng cứ trong trường hợp các bên đã áp dụng các biện pháp cần thiết nhưng không thể tự thu thập được và đề nghị Tòa án hỗ trợ.

Trên cơ sở tài liệu, chứng cứ do cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan cung cấp và các bên giao nộp, làm rõ tại phiên tòa, Tòa án kiểm tra, thẩm định tính xác thực của chứng cứ, căn cứ vào kết quả tranh tụng để xét xử, giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật.

Xác định rõ địa vị pháp lý của Chánh tòa, Phó Chánh tòa phúc thẩm

Vấn đề thứ hai là xác định địa vị pháp lý và thẩm quyền tố tụng của Chánh tòa, Phó Chánh tòa phúc thẩm TANDTC.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho biết, hiện nay hệ thống Tòa án đã được tổ chức theo mô hình ba cấp; Tòa án cấp cao không còn tồn tại, các thẩm quyền tố tụng được chuyển về TANDTC và các Tòa Phúc thẩm được thành lập. Trong mô hình tổ chức mới, Chánh tòa, Phó Chánh tòa phúc thẩm tham gia thực hiện các hoạt động tố tụng.

Do đó, Chánh án TANDTC đề nghị quy định rõ Chánh tòa, Phó Chánh tòa phúc thẩm là người tiến hành tố tụng, bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức Tòa án hiện nay.

Đồng thời, tại Điều 49 dự thảo, cần phân định cụ thể thẩm quyền của Thẩm phán với thẩm quyền của Chánh tòa, Phó Chánh tòa phúc thẩm, làm rõ phạm vi thẩm quyền tương ứng với từng chức danh khi thực hiện nhiệm vụ tố tụng.

Hoàn thiện quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự

Vấn đề thứ ba liên quan đến thủ tục tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự. Chánh án Nguyễn Văn Quảng đánh giá đây là chính sách mới, mang tính nhân văn, góp phần cụ thể hóa các chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế.

Quốc hội đã ban hành các Nghị quyết số 29 và số 37 quy định về những trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong khi đó, TANDTC cũng đã ban hành Nghị quyết số 04/2026 hướng dẫn thực hiện Nghị quyết số 29, trong đó quy định cụ thể các trường hợp hoãn phiên tòa.

Từ thực tiễn này, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị rà soát, nghiên cứu chuyển hóa các nội dung phù hợp của Nghị quyết số 04/2026 vào Bộ luật Tố tụng hình sự, bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định pháp luật.

Cụ thể, cần quy định trường hợp hết thời hạn tạm hoãn phiên tòa mà người phạm tội chưa khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại thì Tòa án ra quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị can nếu có căn cứ xác định họ có khả năng khắc phục hậu quả thiệt hại. Trường hợp người phạm tội không có khả năng khắc phục hậu quả thiệt hại thì Tòa án giải quyết, xét xử vụ án theo thủ tục chung.

Theo Chánh án Nguyễn Văn Quảng, quy định theo hướng này sẽ tạo điều kiện để người thực hiện hành vi phạm tội có cơ hội khắc phục hậu quả thiệt hại, đồng thời tạm dừng hoạt động tố tụng trong những trường hợp đáp ứng điều kiện theo quy định.

Bổ sung cơ chế kiểm soát việc tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt

Vấn đề thứ tư là thủ tục đối với trường hợp người phạm tội tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt được đề nghị. Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho biết TANDTC đã có nhiều ý kiến góp ý cụ thể và đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan thẩm tra tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy định này.

Theo Chánh án TANDTC, dự thảo hiện quy định về trình tự giải quyết khi người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt nhưng chưa thiết lập đầy đủ cơ chế kiểm soát trong trường hợp Tòa án xét thấy việc tự nguyện nhận tội hoặc chấp nhận hình phạt không phù hợp.

Vì vậy, cần bổ sung quy định cho phép Tòa án hủy bỏ hoặc không chấp nhận việc thỏa thuận nhận tội, chấp nhận hình phạt theo đề nghị của Viện kiểm sát khi có căn cứ cho thấy việc thỏa thuận đó không phù hợp.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng phân tích, nếu không có cơ chế kiểm soát này, có thể phát sinh trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội nghiêm trọng nhưng chỉ nhận tội ít nghiêm trọng và được Viện kiểm sát chấp nhận. Việc xem xét, đánh giá hành vi phạm tội và quyết định tội danh thuộc thẩm quyền xét xử độc lập của Tòa án. Do đó, dự thảo cần có quy định bảo đảm Tòa án thực hiện đầy đủ thẩm quyền này.

Bên cạnh đó, cần làm rõ thủ tục kháng cáo, kháng nghị trong trường hợp Tòa án chấp nhận việc nhận tội và hình phạt mà người phạm tội đã đồng ý. Theo Chánh án Nguyễn Văn Quảng, nếu Tòa án đã chấp nhận việc nhận tội và hình phạt theo cơ chế này thì cần quy định rõ hệ quả pháp lý đối với quyền kháng cáo, kháng nghị, tránh phát sinh những thủ tục không cần thiết, kéo dài quá trình giải quyết vụ án. Quy định phải chặt chẽ cả đối với trường hợp chấp nhận và không chấp nhận việc nhận tội, chấp nhận hình phạt.

Bảo đảm quyền lựa chọn hình thức tố tụng khi triển khai tố tụng điện tử

Đối với dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Chánh án Nguyễn Văn Quảng cơ bản thống nhất với định hướng phấn đấu đến ngày 01/01/2028 triển khai thống nhất tố tụng điện tử trên phạm vi toàn quốc. Tuy nhiên, ông cho rằng việc thực hiện cần tính đến điều kiện hạ tầng, khả năng đồng bộ dữ liệu và trình độ, khả năng tiếp cận công nghệ của người dân.

Theo Chánh án TANDTC, không thể mặc nhiên coi mọi người dân đều có điều kiện như nhau trong việc tiếp cận và sử dụng các nền tảng tố tụng điện tử. Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy, dù tố tụng điện tử phát triển mạnh, việc triển khai vẫn cần tính đến sự khác biệt giữa các vùng, miền và có cơ chế hỗ trợ những nhóm gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ, như người cao tuổi, người dân tộc thiểu số.

Từ thực tế đó, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị xác định việc triển khai tố tụng điện tử là mục tiêu cần phấn đấu, đồng thời duy trì song song hình thức tố tụng điện tử và hình thức trực tiếp. Người dân đồng ý lựa chọn tố tụng điện tử thì khuyến khích thực hiện; trường hợp không muốn hoặc không có điều kiện sử dụng thì vẫn phải được bảo đảm quyền thực hiện thủ tục tố tụng trực tiếp.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng dẫn chứng, trong quá trình xây dựng nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn về tố tụng điện tử trong lĩnh vực dân sự, vấn đề tống đạt văn bản qua ứng dụng VNeID đã đặt ra những tình huống cần được giải quyết. Chẳng hạn, có người đang ở nước ngoài không thể sử dụng hệ thống hoặc người ở trong nước nhưng vì lý do bất khả kháng không thể tiếp cận nền tảng điện tử. Trong những trường hợp đó, cần bảo đảm quyền thay đổi hình thức tống đạt, thực hiện thủ tục tố tụng trực tiếp phù hợp với điều kiện thực tế.

Theo Chánh án TANDTC, việc triển khai tố tụng điện tử phải xuất phát từ điều kiện thực tiễn, bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân, tránh cách tiếp cận máy móc, chỉ chú trọng đẩy mạnh hình thức điện tử mà chưa tính đầy đủ đến những trường hợp không thể sử dụng.

Đề nghị bãi bỏ Nghị quyết về tổ chức phiên tòa trực tuyến

Một nội dung khác được Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị bổ sung vào dự thảo Nghị quyết thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) là quy định bãi bỏ Nghị quyết số 33 ngày 12/11/2021 của Quốc hội về tổ chức phiên tòa trực tuyến.

Theo Chánh án Nguyễn Văn Quảng, Nghị quyết số 33 được ban hành trong bối cảnh dịch Covid-19 nhằm đáp ứng yêu cầu tổ chức xét xử trong điều kiện đặc biệt và trên thực tế đã phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) lần này đã quy định chính thức về xét xử trực tuyến, không còn dừng ở cơ chế thí điểm, bao gồm cả xét xử sơ thẩm và phúc thẩm.

Vì vậy, Chánh án TANDTC đề nghị khi Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) có hiệu lực thì đồng thời bãi bỏ Nghị quyết số 33, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với quy định mới về tổ chức phiên tòa trực tuyến.

Đối với những nội dung cụ thể khác, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm tra tiếp tục nghiên cứu, xem xét các văn bản góp ý của TANDTC để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết, bảo đảm tính chặt chẽ, khả thi và phù hợp với các nguyên tắc pháp lý có liên quan.