Gỡ khó án hành chính về đất đai từ khâu nghiên cứu hồ sơ

Nhận diện những vấn đề dễ phát sinh sai sót

Trong hoạt động xét xử, án hành chính liên quan đến lĩnh vực quản lý đất đai là một trong những loại án có tính chất phức tạp, đòi hỏi Thẩm phán phải nghiên cứu kỹ hồ sơ, nắm vững các quy định pháp luật và đánh giá đầy đủ những tình tiết liên quan trước khi đưa ra phán quyết.

Khác với nhiều loại tranh chấp dân sự, các vụ án hành chính về đất đai phát sinh từ hoạt động quản lý nhà nước. Mặc dù người khởi kiện và người bị kiện bình đẳng về quyền, nghĩa vụ trong quá trình tố tụng, nhưng trong quan hệ hành chính, một bên là chủ thể quản lý, bên còn lại là đối tượng chịu sự quản lý.

Đặc thù này đặt ra yêu cầu cao đối với hoạt động xét xử, nhất là việc xác định tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị kiện, bảo đảm việc giải quyết vụ án đúng quy định pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Theo báo cáo, năm 2025, TAND hai cấp TP Cần Thơ thụ lý 238 vụ án hành chính, giải quyết 222 vụ, đạt tỷ lệ 93,2%. Trong đó, TAND TP Cần Thơ giải quyết 206 vụ, đạt 92,79%; các TAND khu vực giải quyết 16/16 vụ, đạt 100%.

Mặc dù kết quả giải quyết án hành chính đạt và vượt chỉ tiêu đề ra, chất lượng xét xử được bảo đảm, song thực tiễn vẫn cho thấy một số vụ án hành chính về đất đai còn xảy ra sai sót, vi phạm nghiêm trọng, dẫn đến việc bản án bị cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm sửa hoặc hủy để xét xử lại.

Những hạn chế này không chỉ làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án mà còn đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nâng cao kỹ năng nghiên cứu hồ sơ, nhất là đối với những khiếu kiện có tính chất phức tạp, liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Từ thực tiễn trên, việc nghiên cứu và áp dụng các kỹ năng nghiên cứu hồ sơ vụ án hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai được chú trọng triển khai tại TAND hai cấp TP Cần Thơ, tập trung vào những vấn đề pháp lý thường phát sinh trong quá trình giải quyết án.

Một trong những nội dung quan trọng là việc xác định đúng đối tượng khởi kiện. Theo đó, khi nghiên cứu hồ sơ, Thẩm phán cần làm rõ đối tượng bị kiện là quyết định hành chính hay hành vi hành chính, chủ thể ban hành hoặc thực hiện và mức độ ảnh hưởng của quyết định, hành vi đó đối với quyền, lợi ích hợp pháp của người khởi kiện.

Việc xác định đối tượng khởi kiện phải căn cứ vào bản chất, nội dung của quyết định hoặc hành vi hành chính, không chỉ dựa vào tên gọi hay hình thức văn bản. Đây là cơ sở quan trọng để xem xét vụ việc có thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án hay không.

Cùng với đó, Thẩm phán phải nghiên cứu các quy định của pháp luật tố tụng hành chính và pháp luật chuyên ngành về đất đai để xác định đúng thẩm quyền giải quyết, tránh nhầm lẫn giữa những khiếu kiện thuộc thẩm quyền của Tòa án với những vụ việc thuộc trách nhiệm giải quyết của cơ quan hành chính.

Việc xác định thời hiệu khởi kiện, lưu ý những trường hợp đương sự đã thực hiện quyền khiếu nại trước khi khởi kiện hoặc có lý do khách quan, sự kiện bất khả kháng ảnh hưởng đến thời hạn khởi kiện.

Đáng chú ý, việc xác định đầy đủ tư cách người tham gia tố tụng được xem là một trong những yêu cầu quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ bản án bị hủy, sửa.

Chẳng hạn, đối với khiếu kiện quyết định thu hồi đất và phương án bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất của hộ gia đình, Thẩm phán phải xem xét việc đưa các thành viên trong hộ tại thời điểm có quyết định thu hồi đất tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trường hợp có văn bản ủy quyền, cần kiểm tra đầy đủ những người tham gia ủy quyền.

Việc nghiên cứu kỹ những vấn đề này ngay từ quá trình giải quyết vụ án giúp hạn chế tình trạng bỏ sót người tham gia tố tụng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự.

Vận dụng kỹ năng vào từng loại khiếu kiện về đất đai

Bên cạnh việc xác định những yêu cầu cơ bản trong hoạt động tố tụng, việc nghiên cứu hồ sơ cần được thực hiện phù hợp với đặc điểm của từng nhóm vụ án hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai.

Đối với các vụ án khiếu kiện về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, Thẩm phán cần nghiên cứu toàn diện căn cứ thu hồi đất, thẩm quyền ban hành quyết định, trình tự, thủ tục thực hiện cũng như các chính sách bồi thường, hỗ trợ theo quy định.

Trong đó, việc xem xét bồi thường không chỉ giới hạn ở giá trị quyền sử dụng đất mà còn bao gồm thiệt hại về tài sản, sản xuất, kinh doanh; các khoản hỗ trợ ổn định đời sống, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm và tái định cư đối với những trường hợp đủ điều kiện.

Đây là những nội dung cần được đánh giá chặt chẽ bởi thực tiễn cho thấy đã có những vụ án bị hủy, sửa do vi phạm quy định về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất.

Đối với các khiếu kiện yêu cầu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sáng kiến nhấn mạnh việc nghiên cứu kỹ tài liệu, chứng cứ liên quan đến nguồn gốc đất, quá trình quản lý, sử dụng đất, diện tích, mục đích sử dụng và trình tự, thủ tục cấp giấy chứng nhận.

Việc làm rõ những vấn đề này là cơ sở để Thẩm phán đánh giá tính hợp pháp của việc cấp giấy chứng nhận, từ đó xem xét chấp nhận hoặc bác yêu cầu khởi kiện theo quy định pháp luật.

Trong khi đó, đối với các vụ án khiếu kiện quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai, Thẩm phán cần tập trung xem xét tính hợp pháp của quyết định bị kiện về cả hình thức và nội dung, đặc biệt là thời hiệu, thời hạn, thẩm quyền, trình tự và thủ tục ban hành quyết định.

Đối với khiếu kiện quyết định giải quyết khiếu nại về đất đai, việc nghiên cứu hồ sơ phải làm rõ thẩm quyền giải quyết khiếu nại lần đầu, lần hai; trình tự, thủ tục giải quyết cũng như căn cứ pháp lý của nội dung quyết định bị kiện.

Riêng đối với các vụ án khiếu kiện hành vi hành chính, Thẩm phán cần xác định rõ chức năng, nhiệm vụ của cơ quan hành chính, trách nhiệm của người có thẩm quyền và việc thực hiện hoặc không thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định pháp luật.

Việc hệ thống hóa các kỹ năng nghiên cứu hồ sơ theo từng vấn đề pháp lý và từng loại khiếu kiện giúp Thẩm phán có cơ sở vận dụng phù hợp trong quá trình giải quyết những vụ án được phân công.

Qua thời gian áp dụng, các kỹ năng nghiên cứu hồ sơ đã góp phần bổ sung kinh nghiệm cho đội ngũ Thẩm phán trong việc giải quyết các khiếu kiện hành chính về đất đai, nhất là những vụ án liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và xử phạt vi phạm hành chính.

Kết quả năm 2026, TAND hai cấp TP Cần Thơ thụ lý 359 vụ án hành chính, giải quyết 353 vụ, đạt tỷ lệ 98,3%, vượt chỉ tiêu TANDTC giao. Tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán được kiểm soát dưới mức quy định. So với năm 2025, số vụ án hành chính thụ lý tăng 121 vụ, trong khi tỷ lệ giải quyết tăng từ 93,2% lên 98,3%.

Các kỹ năng nghiên cứu hồ sơ vụ án hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai đã được triển khai, áp dụng rộng rãi tại TAND hai cấp TP Cần Thơ, góp phần bổ sung kinh nghiệm chuyên môn, nâng cao chất lượng giải quyết án.

Từ thực tiễn xét xử cho thấy, việc nghiên cứu hồ sơ một cách toàn diện, xác định đúng các vấn đề pháp lý và vận dụng phù hợp quy định pháp luật đối với từng loại khiếu kiện có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế sai sót, nâng cao chất lượng bản án, quyết định của Tòa án.

Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nâng cao kỹ năng chuyên môn của đội ngũ Thẩm phán, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và nhiệm vụ công tác của TAND hai cấp TP Cần Thơ.