Giữ lửa nghề đan lát truyền thống

Dù đã cao tuổi, đôi tay thô ráp của ông A Tút vẫn thoăn thoắt chẻ từng sợi nan, chuốt từng đoạn mây, cẩn trọng đan từng mắt lưới. Cách ông làm tuy chậm rãi, từ tốn nhưng đầy chắc chắn, cho thấy sự chỉn chu và niềm say mê lớn lao với nghề. Đó không chỉ là công việc, mà là mạch nguồn sống, là ký ức và là văn hóa ông gửi gắm trong từng sản phẩm.

“Ngay từ nhỏ, tôi đã mê đan lát, được cha chỉ dạy từng đường đan, cách chuốt nan. Khi mới 18 tuổi, tôi đã thành thạo và được dân làng khen ngợi. Đan lát với tôi không chỉ để mưu sinh, mà còn là niềm vui, là cách để gìn giữ cái hồn của người Xơ Đăng”, ông A Tút chia sẻ.

Nhớ lại những ngày theo cha lên rẫy, xuống suối, ngồi bên gốc đa hay dưới mái sàn học đan gùi, làm đơm bắt cá... ký ức ấy đã trở thành một phần máu thịt, là “hơi thở” đi cùng ông suốt cuộc đời. Những sản phẩm ông làm ra từ gùi, nia, rổ đến các dụng cụ đánh bắt cá đều mang hơi thở của núi rừng, phản ánh lối sống cần mẫn và gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên của người Xơ Đăng.

Đan lát với người Xơ Đăng không chỉ là nghề, mà còn là một nét văn hóa. Nếu phụ nữ lấy việc dệt vải làm thước đo cho sự đảm đang, thì đàn ông giỏi đan lát được xem là người tài, được cộng đồng yêu quý, kính trọng. Nghề đan lát vì vậy không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là niềm tự hào của cộng đồng.

Nghệ nhân A Tút chia sẻ, công đoạn chẻ nan là thử thách đầu tiên và quan trọng nhất với người mới học. Mỗi sợi nan phải có độ dày, mỏng, mềm, cứng phù hợp với từng loại sản phẩm. Nếu sơ suất, toàn bộ sản phẩm sẽ hỏng. Chính vì vậy, đan lát không chỉ đòi hỏi kỹ năng, mà còn cần sự đam mê và kiên trì bền bỉ.

“Trước khi bắt tay vào làm, tôi luôn suy nghĩ trước trong đầu về hình dáng, kích thước, công dụng của sản phẩm. Khi đã hình dung rõ ràng thì làm sẽ ít lỗi, tiết kiệm thời gian và công sức”, ông A Tút chia sẻ.

Việc chuẩn bị nguyên liệu cũng được ông chú trọng. Ngày trước, ông thường vào rừng nhiều ngày liền để tìm tre, mây, lồ ô… không quá già cũng không quá non, xử lý kỹ trước khi sử dụng. Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu tự nhiên hiện nay ngày càng khan hiếm, ông đôi khi phải kết hợp thêm sợi nhựa, nilon để đáp ứng nhu cầu thị trường, nhưng vẫn đảm bảo độ bền và tính thẩm mỹ.

Dù các sản phẩm của ông được chính quyền địa phương hỗ trợ quảng bá, tiêu thụ và được nhiều người tin dùng, nghệ nhân A Tút vẫn không khỏi trăn trở. Trong thời đại của đồ nhựa giá rẻ, tiện dụng, nghề đan lát dường như đang dần bị quên lãng. Đặc biệt, giới trẻ không còn mặn mà theo học nghề vì khó, tốn thời gian mà thu nhập không cao.

“Muốn giữ nghề phải kiên trì lắm. Tôi vẫn thường hướng dẫn mấy đứa nhỏ trong làng cách chuốt nan, đan gùi... chỉ mong chúng yêu nghề như tôi, để sau này còn có người nối nghiệp”, nghệ nhân A Tút nói.

Chúng tôi chia tay nghệ nhân A Tút khi trời đã ngả chiều, mang theo cảm xúc bồi hồi và niềm kính phục sâu sắc. Trong dòng chảy hiện đại, những người như nghệ nhân A Tút chính là “ngọn lửa” âm ỉ mà mạnh mẽ, góp phần gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc. Chỉ mong rằng, ngọn lửa ấy sẽ tiếp tục được truyền lại, cháy mãi trong tim những thế hệ trẻ nơi đại ngàn.