Giải mã thách thức và ứng dụng trí tuệ nhân tạo tại Tòa án

Hội nghị quy tụ khoảng 200 đại biểu là lãnh đạo Tòa án, chuyên gia pháp lý, Thẩm phán và giảng viên luật tham dự. Đây không chỉ là một diễn đàn học thuật đơn thuần, mà còn là bước chuẩn bị chiến lược nhằm giải mã những thách thức khi mô hình TAND khu vực đi vào vận hành sâu rộng theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (sửa đổi) năm 2025.

Cú hích từ cải cách tư pháp và “chiếc áo mới” của Tòa án

Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đã đặt ra một nhiệm vụ cốt tử: “Xây dựng chế định tố tụng tư pháp lấy xét xử là trung tâm, tranh tụng là đột phá”. Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Luật Tổ chức TAND năm 2014 (sửa đổi năm 2025) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo nên một cuộc “đại phẫu” về cơ cấu tổ chức, trong đó đáng chú ý nhất là việc thành lập Tòa án nhân dân khu vực thay thế cho mô hình Tòa án cấp huyện truyền thống ở nhiều nơi.

Phát biểu khai mạc, TS. Lê Trường Sơn – Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP.HCM nhấn mạnh, Hội thảo sẽ tập trung mổ xẻ hai vấn đề then chốt: Một là hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực; Hai là tận dụng công nghệ, đặc biệt là Trí tuệ nhân tạo (AI) để giải quyết áp lực công việc ngày càng tăng. Qua đó thực hiện tốt vai trò trung tâm của Tòa án trong hoạt động xét xử, góp phần bảo vệ công lý và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Từ góc độ thực tiễn, ThS. Nguyễn Văn Bình, Chánh án TAND khu vực 7 - TP.HCM nhấn mạnh rằng, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đời sống kinh tế – xã hội và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, số lượng và tính chất các vụ việc dân sự ngày càng gia tăng và trở nên đa dạng, phức tạp hơn. Mặc dù hệ thống Tòa án nhân dân, đặc biệt là các Tòa án nhân dân khu vực, đã có nhiều nỗ lực đổi mới tổ chức, phương thức hoạt động và đạt được những kết quả quan trọng, song vẫn còn tồn tại không ít khó khăn, thách thức liên quan đến thể chế pháp luật, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực và hạ tầng phục vụ hoạt động xét xử.

“Hội thảo được kỳ vọng là diễn đàn khoa học để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, thẩm phán, cán bộ công chức ngành Tòa án cùng trao đổi, phân tích, đánh giá toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thể chế giải quyết các vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực, từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị thiết thực, khả thi nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử trong thời gian tới”, ông Bình cho biết.

Nhận diện “điểm nghẽn” trong thẩm quyền và tổ chức

Bước vào phiên thảo luận thứ nhất, thông qua tham luận “Thách thức đặt ra đối với Tòa án nhân dân khu vực trong giải quyết vụ việc dân sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”. TS. Nguyễn Mai Trâm (Thẩm phán, Phó Chánh văn phòng TAND TP.HCM), đã chỉ ra hàng loạt áp lực mà TAND khu vực phải đối mặt. Đó là sự gia tăng đột biến về số lượng án dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại khi thẩm quyền được mở rộng; là bài toán về cơ sở vật chất khi sáp nhập các đơn vị; và quan trọng hơn là tâm lý, trình độ của đội ngũ Thẩm phán khi phải thích nghi với mô hình quản trị Tòa án mới.

Đồng quan điểm nhưng tiếp cận ở góc độ kỹ thuật lập pháp, nhóm tác giả ThS.NCS Phan Nguyễn Bảo Ngọc (Trường ĐH Luật TP.HCM) và ThS. Đỗ Thị Thuý Nga (Trường Cao đẳng kinh tế đối ngoại) đã trình bày tham luận về “Thẩm quyền của Tòa án nhân dân khu vực trong tố tụng dân sự hiện nay”. Bài viết đã đi sâu phân tích những điểm còn chưa thống nhất giữa Luật Tổ chức Tòa án mới và Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành. Một trong những nguy cơ được cảnh báo là sự chồng chéo về thẩm quyền sơ thẩm giữa Tòa án khu vực và Tòa án cấp tỉnh đối với các vụ việc có yếu tố nước ngoài hoặc tính chất phức tạp, đòi hỏi cần có văn bản hướng dẫn chi tiết để tránh tình trạng đùn đẩy hoặc hủy án do vi phạm tố tụng.

Trí tuệ nhân tạo: Trợ lý đắc lực hay thách thức pháp lý?

Trong bối cảnh Tòa án điện tử đang là xu hướng toàn cầu, tham luận “Áp dụng trí tuệ nhân tạo trong giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực” của ThS.NCS Huỳnh Ngọc Tuân (Thẩm phán TAND Khu vực 1) đã thu hút sự quan tâm của các đại biểu. Ông Tuân cho biết, AI không thể thay thế con người ra phán quyết, nhưng là công cụ không thể thiếu để giúp Thẩm phán thoát khỏi những công việc thủ công. Thông qua thực tiễn triển khai tại hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam, đặc biệt tại Tòa án nhân dân Khu vực 1 TP. Hồ Chí Minh.

Ông Tuân cho biết, các lĩnh vực AI có thể hỗ trợ như quản lý hồ sơ điện tử, phân tích dữ liệu án, hỗ trợ nghiên cứu pháp luật, dự báo rủi ro tố tụng và hỗ trợ ra quyết định tố tụng. Tác giả nhấn mạnh rằng AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ thông minh, không thay thế vai trò trung tâm và trách nhiệm pháp lý của Thẩm phán, đồng thời cảnh báo các rủi ro về sai lệch thuật toán, thiên lệch dữ liệu và bảo mật thông tin tư pháp. Trên cơ sở đó, ông đề xuất cần xây dựng khung pháp lý về AI trong tư pháp, chuẩn hóa dữ liệu xét xử, đào tạo kỹ năng số cho Thẩm phán và xây dựng cơ chế giám sát việc sử dụng AI nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền con người trong hoạt động xét xử dân sự.

Tiếp nối mạch tư duy về công nghệ, PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung và TS. Huỳnh Thị Nam Hải (Trường ĐH Kinh tế - Luật) đã đưa ra những phân tích sắc sảo qua tham luận “Chứng cứ điện tử trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo”. Trong kỷ nguyên số, một tin nhắn Zalo, một email, hay một giao dịch qua blockchain đều có thể trở thành chứng cứ quyết định thắng thua trong vụ kiện dân sự.

Các tác giả chỉ ra rằng, việc thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử tại TAND khu vực hiện nay vẫn còn nhiều lúng túng do thiếu phương tiện kỹ thuật và quy trình chuẩn. Đặc biệt, sự xuất hiện của công nghệ Deepfake (giả mạo âm thanh, hình ảnh) đang đặt ra thách thức chưa từng có cho công tác giám định tư pháp. Bài tham luận đề xuất cần sớm ban hành quy chế riêng về chứng cứ điện tử, đồng thời đào tạo kỹ năng số cho đội ngũ Thẩm phán Tòa án khu vực.

Nghệ thuật xét xử: Khi luật chưa quy định, công lý không được dừng lại

Bên cạnh các vấn đề kỹ thuật và công nghệ, ThS. Đặng Thị Tám (Thẩm phán TAND Khu vực 7) thông qua tham luận “Kinh nghiệm giải quyết các vụ việc dân sự khi chưa có điều luật để áp dụng” đã chia sẻ về vấn đề giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp pháp luật chưa có quy định cụ thể, một tình huống ngày càng phổ biến trong bối cảnh phát sinh các quan hệ xã hội mới.

Bộ luật Tố tụng dân sự quy định Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng (Điều 45). Chia sẻ từ thực tiễn xét xử, Thẩm phán Đặng Thị Tám đã minh chứng bằng những vụ án cụ thể, nơi Thẩm phán phải vận dụng tập quán, nguyên tắc tương tự pháp luật, án lệ và lẽ công bằng để đưa ra phán quyết. Đây là những kỹ năng đòi hỏi bản lĩnh chính trị và trình độ chuyên môn rất cao, đặc biệt là đối với các Thẩm phán tại Tòa án khu vực – nơi tiếp nhận lượng án sơ thẩm khổng lồ và đa dạng nhất.

Hội thảo không chỉ là diễn đàn học thuật mà còn mang tính ứng dụng cao. Không chỉ dừng lại ở việc trao đổi kiến thức, kết quả của Hội thảo sẽ được đúc kết thành Bản kiến nghị gửi đến Tòa án nhân dân tối cao nhằm góp phần hoàn thiện chính sách pháp luật. Đồng thời, các bài viết chất lượng sẽ được biên tập và xuất bản trong Kỷ yếu hội thảo có chỉ số ISBN, trở thành tài liệu tham khảo giá trị cho công tác nghiên cứu và giảng dạy.