Đất mua trước ngày kết hôn chỉ đứng tên một người có phải tài sản riêng?

Hỏi: Tôi và vợ quen nhau nhiều năm trước khi kết hôn. Trong thời gian chuẩn bị cưới, hai người cùng góp tiền mua một mảnh đất nhưng giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chỉ đứng tên vợ tôi vì nhiều lý do khách quan. Thửa đất cũng được cấp giấy chứng nhận trước ngày đăng ký kết hôn. Nay vợ chồng ly hôn, vợ tôi cho rằng đây là tài sản riêng nên không đồng ý chia. Trường hợp này pháp luật quy định như thế nào?

Đây là một trong những dạng tranh chấp khá phổ biến trong thực tiễn xét xử hôn nhân và gia đình.

Nhiều người cho rằng chỉ cần giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được cấp trước ngày đăng ký kết hôn hoặc chỉ đứng tên một người thì đương nhiên được xác định là tài sản riêng của người đó. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử cho thấy việc xác định tài sản chung hay tài sản riêng không chỉ căn cứ vào thời điểm cấp giấy chứng nhận hoặc người đứng tên trên giấy tờ.

Vấn đề này đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao làm rõ trong Án lệ số 69/2023/AL.

Theo nội dung án lệ, một thửa đất được chuyển nhượng và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên người vợ trước thời điểm hai bên đăng ký kết hôn. Khi ly hôn, người vợ cho rằng đây là tài sản riêng vì được hình thành trước thời kỳ hôn nhân.

Tuy nhiên, quá trình giải quyết vụ án cho thấy hai bên đã có quan hệ hôn nhân thực tế từ trước, đã làm thủ tục đăng ký kết hôn, tổ chức lễ cưới và cùng chuẩn bị điều kiện vật chất cho cuộc sống gia đình. Người chuyển nhượng đất cũng xác nhận việc mua bán thực tế là cho cả hai người.

Trên cơ sở xem xét toàn bộ chứng cứ của vụ án, Hội đồng Thẩm phán TANDTC xác định có đủ căn cứ để coi thửa đất là tài sản chung của vợ chồng, mặc dù hợp đồng chuyển nhượng và giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được xác lập trước ngày đăng ký kết hôn và chỉ đứng tên một người.

Từ án lệ này có thể thấy, khi giải quyết tranh chấp về tài sản, Tòa án không chỉ xem xét hình thức pháp lý thể hiện trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mà còn đánh giá bản chất của giao dịch và quá trình hình thành tài sản.

Trong thực tế, có nhiều trường hợp chỉ một người đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất do yêu cầu của pháp luật tại thời điểm giao dịch, do thủ tục hành chính hoặc do các bên tự thỏa thuận. Tuy nhiên, nếu chứng minh được việc mua đất là từ nguồn tiền chung hoặc nhằm phục vụ cho cuộc sống chung của vợ chồng thì tài sản đó vẫn có thể được xác định là tài sản chung.

Khi xem xét một tranh chấp tương tự, Tòa án thường đánh giá các yếu tố như: Nguồn gốc số tiền dùng để nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất; Quá trình giao dịch với bên bán; Lời khai của người chuyển nhượng tài sản; Thời điểm hai bên xác lập quan hệ hôn nhân trên thực tế; Việc quản lý, sử dụng tài sản sau khi nhận chuyển nhượng; Công sức đóng góp của mỗi bên trong việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản.

Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh và các nguồn thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân.

Trong khi đó, Điều 43 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định tài sản riêng của vợ hoặc chồng là tài sản mỗi người có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân và các tài sản khác theo quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, nhiều người cho rằng tài sản là tài sản riêng có trách nhiệm chứng minh cho yêu cầu của mình. Nếu không chứng minh được hoặc chứng cứ không đủ thuyết phục, Tòa án có thể xem xét đây là tài sản chung để giải quyết theo quy định của pháp luật.

Đối với những trường hợp mua đất trong giai đoạn chuẩn bị kết hôn, đặc biệt khi cả hai bên cùng tham gia giao dịch, cùng góp tiền hoặc có căn cứ cho thấy tài sản được tạo lập nhằm xây dựng cuộc sống gia đình, việc chỉ một người đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chưa phải là căn cứ duy nhất để xác định quyền sở hữu.

Vì vậy, nếu phát sinh tranh chấp, người không đứng tên trên giấy chứng nhận vẫn có quyền yêu cầu Tòa án xem xét công nhận phần quyền lợi của mình. Việc giải quyết sẽ căn cứ vào toàn bộ chứng cứ của vụ án thay vì chỉ dựa vào thông tin ghi trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Án lệ số 69/2023/AL cũng là cơ sở quan trọng để các Tòa án tham khảo khi giải quyết những vụ việc có tình tiết tương tự, bảo đảm việc xác định tài sản chung, tài sản riêng được thực hiện đúng bản chất của quan hệ dân sự và hôn nhân gia đình.