Đại biểu Quốc hội đề xuất siết chỉ định thầu, bảo vệ cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm

Cần kiểm soát chặt việc chỉ định thầu

Góp ý về quy định chỉ định thầu, đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) cho biết, năm 2025, trong gần 300.000 gói thầu, có tới 78,35% được thực hiện theo hình thức chỉ định thầu, tương đương 4,2% GDP, trong khi đấu thầu rộng rãi chỉ chiếm 12,25%.

Đại biểu dẫn số liệu của Liên minh châu Âu cho thấy, tỷ lệ trao thầu trực tiếp từ 10% đã được coi là mức báo động đỏ. Theo đại biểu, không quốc gia nào cấm chỉ định thầu, nhưng hình thức này đều phải được kiểm soát bằng quy định pháp luật, gắn với yêu cầu giải trình và công khai.

Đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng, mặc dù Báo cáo số 915 cho biết Nghị định sẽ quy định cụ thể các trường hợp chỉ định thầu, nhưng điểm g khoản 2 Điều 56 dự thảo Nghị định lại gần như giữ nguyên nội dung điểm i khoản 6 Điều 19 của Luật, với quy định về “các gói thầu khác… cần áp dụng hình thức chỉ định thầu”. Trong khi đó, hạn mức chỉ định thầu vẫn ở mức tối đa 30 tỷ đồng.

Đáng chú ý, Điều 16 dự thảo Nghị định quy định dành các gói thầu có giá trị đến 20 tỷ đồng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Như vậy, một gói thầu vừa thuộc diện dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, vừa có thể được chỉ định cho một nhà thầu, lại không phải bảo đảm thực hiện hợp đồng.

Theo đại biểu, khi các ngoại lệ không được kiểm soát chặt chẽ, cơ chế xin - cho và lợi ích nhóm sẽ có điều kiện phát sinh. Đại biểu viện dẫn yêu cầu tại Nghị quyết số 04 về xóa bỏ triệt để cơ chế xin - cho; Nghị quyết số 68 về việc chỉ áp dụng chỉ định thầu đối với nhiệm vụ chiến lược, cấp bách và Điều 51 Hiến pháp về bảo đảm bình đẳng giữa các chủ thể kinh tế, cạnh tranh theo quy định pháp luật. Từ đó, đại biểu nhấn mạnh cạnh tranh phải là nguyên tắc nền tảng trong hoạt động đấu thầu.

Để khắc phục những bất cập nêu trên, đại biểu Lê Hoàng Anh đề nghị khẳng định tại Điều 4 nguyên tắc đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu, phù hợp với tinh thần Báo cáo số 915 xác định đây vẫn là hình thức được áp dụng trong mọi trường hợp. Đồng thời, bỏ điểm i, quy định cụ thể các trường hợp chỉ định thầu ngay trong Luật và điều chỉnh hạn mức chỉ định thầu không vượt ngưỡng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Đại biểu cũng đề xuất, mỗi trường hợp chỉ định thầu phải có văn bản giải trình, được phê duyệt theo cấp giá trị và công khai ít nhất 5 ngày làm việc trước khi ký kết hợp đồng.

Làm rõ trách nhiệm và cơ chế bảo vệ chủ đầu tư

Góp ý về quy định xác định giá gói thầu, đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn ĐBQH TP Cần Thơ) cho biết, Điều 14 quy định các hành vi bị cấm, trong khi Điều 46 quy định quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của chủ đầu tư, người có thẩm quyền. Theo đó, dự thảo Luật đẩy mạnh phân cấp, trao quyền cho chủ đầu tư tự quyết định giá gói thầu và lựa chọn nhà thầu.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, ở chiều ngược lại, quy định về hành vi nâng khống giá tại Điều 16 lại chưa có tiêu chí định lượng cụ thể, chủ yếu căn cứ vào sự chênh lệch so với mặt bằng giá hoặc cơ sở dữ liệu tham chiếu tại thời điểm hậu kiểm.

Khoảng trống này có thể khiến cán bộ thực thi nảy sinh tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Bởi trên thực tế, giá cả thị trường luôn biến động, nhiều công nghệ mới chưa có giá chuẩn để đối chiếu. Nếu chỉ căn cứ vào chênh lệch giá tại thời điểm hậu kiểm để xem xét trách nhiệm, chủ đầu tư sẽ khó mạnh dạn thực hiện quyền tự chủ được giao.

Từ thực tế đó, đại biểu Tô Ái Vang đề nghị bổ sung quy định tại Điều 14 theo hướng chỉ xác định hành vi nâng khống giá khi có chứng cứ chứng minh yếu tố vụ lợi, thông đồng hoặc gian lận có tổ chức. Không quy kết vi phạm đối với phần chênh lệch giá xuất phát từ biến động thị trường hoặc đặc thù kỹ thuật nếu chủ đầu tư đã thực hiện đúng quy trình.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 46 quy định cụ thể về cơ chế miễn trừ trách nhiệm pháp lý đối với chủ đầu tư trước những biến động khách quan của thị trường, trong trường hợp đã thực hiện trung thực, đầy đủ quy trình xác định giá.

Theo đại biểu, nếu không làm rõ ranh giới giữa sai phạm do cố ý, vụ lợi với những biến động khách quan, quyền tự chủ được phân cấp cho chủ đầu tư sẽ khó phát huy hiệu quả. Điều này có thể tiếp tục dẫn đến tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm ở địa phương, ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân vốn đầu tư công.