Chánh án Nguyễn Văn Quảng: Bồi thường thu hồi đất cần hướng đến tái thiết cuộc sống người dân
Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng cho rằng, sửa đổi Luật Đất đai cần chuyển từ tư duy bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống người dân, bảo đảm nơi ở, điều kiện sống và sinh kế sau khi thu hồi đất.
Sáng 22/10, Quốc hội thảo luận tại Tổ về các dự án Luật Đất đai (sửa đổi), Luật Nhà ở (sửa đổi) và Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi).
Chú trọng điều kiện sống của người dân khi thu hồi đất
Tham gia thảo luận tại Tổ 7 về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Văn Quảng, Bí thư Trung ương Đảng, Chánh án TANDTC cho rằng, thu hồi đất và chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là những vấn đề nóng, được xã hội quan tâm.
Vì vậy, việc sửa đổi Luật Đất đai cần thay đổi cách tiếp cận, từ tư duy bồi thường tài sản bị thu hồi sang tư duy tái thiết cuộc sống của người có đất bị thu hồi, đồng thời xây dựng cơ chế phù hợp với từng loại đất và đối tượng sử dụng đất.
Theo Chánh án Nguyễn Văn Quảng, trong thời gian dài, chính sách thu hồi đất được xây dựng theo nhiều cách tiếp cận khác nhau. Một số quy định hướng đến bảo đảm quyền lợi của người dân nhưng khi triển khai trên thực tế lại gặp khó khăn. Chẳng hạn, yêu cầu bố trí tái định cư trước khi có quyết định thu hồi đất có thể dẫn đến việc phải thu hồi thêm đất để xây dựng khu tái định cư, khiến quá trình thực hiện kéo dài nhiều năm.
Chánh án Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh, nếu chỉ nhìn nhận đất đai và tài sản trên đất theo nguyên tắc bồi thường ngang giá thị trường thì chưa giải quyết đầy đủ những vấn đề liên quan đến nguồn gốc đất và điều kiện sống của người dân. Do đó, chính sách cần chuyển trọng tâm sang bảo đảm cuộc sống của người có đất bị thu hồi sau khi thực hiện dự án.
Từ cách tiếp cận này, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị dự thảo Luật và các văn bản hướng dẫn cần làm rõ ba vấn đề. Thứ nhất, bảo đảm cải thiện nơi ở và điều kiện sống của người dân.
Theo Chánh án, yêu cầu nơi ở mới phải tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ là tiêu chí khó lượng hóa trong thực tế. Đơn cử, một căn nhà mặt đường có thể mang lại nguồn thu từ cho thuê 50 triệu đồng mỗi tháng, nhưng khi chuyển đến nơi ở mới, người dân chưa chắc duy trì được mức thu nhập tương đương.
Vì vậy, cần có cách tiếp cận cụ thể hơn, hướng đến cải thiện nơi ở và điều kiện sống thay vì chỉ dựa vào những tiêu chí khó xác định.
Thứ hai, phải tính đến kế sinh nhai của người dân. Chánh án Nguyễn Văn Quảng nêu thực tế, có những công trình hạ tầng giao thông được xây dựng gần khu dân cư, không trực tiếp thu hồi nhà, đất nhưng vẫn làm thay đổi môi trường sống, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh và giảm giá trị bất động sản.
Trong khi đó, pháp luật hiện chưa có quy định giải quyết đầy đủ những tác động này. Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ đối với người dân bị ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện sống và sinh kế.
Thứ ba, cần phân biệt chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với đất ở với chính sách áp dụng cho đất sản xuất, kinh doanh và các loại đất khác. Theo Chánh án Nguyễn Văn Quảng, nếu áp dụng đồng nhất một cơ chế cho tất cả các loại đất, quá trình thu hồi đất, nhất là đối với các dự án quy mô lớn, sẽ gặp nhiều vướng mắc.
Từ những phân tích trên, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm tra tiếp thu tinh thần, quan điểm của Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan, để cụ thể hóa trong dự thảo Luật.
Phân định rõ thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai
Một nội dung khác được Chánh án Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh là đổi mới cơ chế giải quyết tranh chấp đất đai, phân định rõ trách nhiệm giữa Tòa án và cơ quan quản lý nhà nước.
Theo Chánh án, khoảng 90% các tranh chấp có tính chất phức tạp hiện nay có liên quan đến đất đai. Trong khi đó, việc giao thêm thẩm quyền giải quyết tranh chấp cho Tòa án nhưng không đồng thời bảo đảm các điều kiện thực hiện đã tạo ra nhiều khó khăn.
Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho biết, từ năm 2012 đến nay, biên chế ngành Tòa án không tăng mà còn giảm theo lộ trình. Trong khi đó, khi giải quyết tranh chấp đất đai, Tòa án vẫn phải yêu cầu cơ quan hành chính cung cấp hồ sơ, tài liệu do đây là những cơ quan trực tiếp quản lý đất đai và giấy tờ liên quan. Việc thu thập chứng cứ vì thế có thể kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ việc.
Bên cạnh đó, một số vụ việc sau khi được xét xử sơ thẩm, phúc thẩm vẫn tiếp tục được đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm. Quá trình giải quyết kéo dài khiến người dân mệt mỏi, chịu thiệt hại và có thể bỏ lỡ các cơ hội phát triển kinh tế.
Do đó, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề xuất phân định rõ thẩm quyền theo hướng Tòa án giải quyết những tranh chấp có giấy tờ về quyền sử dụng đất rõ ràng; đối với những trường hợp không có giấy tờ hoặc giấy tờ chưa rõ ràng, đầy đủ, cần giao cơ quan hành chính có thẩm quyền giải quyết.
Theo Chánh án, việc phân định như vậy nhằm làm rõ chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, hạn chế tình trạng chuyển qua lại giữa Tòa án và cơ quan hành chính, đồng thời đẩy nhanh quá trình giải quyết tranh chấp.
Về thẩm quyền giải quyết tranh chấp tại cấp xã, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đồng tình với đề xuất của Chính phủ theo hướng Chủ tịch UBND cấp tỉnh là người giải quyết cuối cùng nếu người dân không đồng tình với quyết định của Chủ tịch UBND cấp xã.
“Cần xác định rõ điểm dừng trong quy trình giải quyết, tránh để các vụ việc kéo dài do không thống nhất với kết quả giải quyết ban đầu”, Chánh án Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh.
