Cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc lá: Cần luật hóa và nâng diện tích lên 85%

Sáng 7/10, Báo Pháp luật Việt Nam và Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế) đã phối hợp tổ chức Tọa đàm “Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá: Từ bằng chứng đến yêu cầu hoàn thiện chính sách”.

Chương trình diễn ra khi dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá chuẩn bị được trình Quốc hội xem xét. Một trong những điểm nóng được đặt ra là liệu mức cảnh báo chiếm 50% diện tích bao bì hiện nay còn phù hợp hay không.

Khoảng cách lớn từ thực tiễn quốc tế

Tại Việt Nam, quy định cảnh báo sức khỏe bằng chữ và hình ảnh chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính của bao thuốc đã được duy trì hơn 13 năm qua, trong khi nhiều quốc gia đã mạnh mẽ nâng diện tích này lên 75%, 85% hoặc cao hơn..

Chia sẻ tại tọa đàm, TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam nhận định:

"Điều đầu tiên có thể thấy là Việt Nam đang tụt hậu so với thế giới. Năm 2013, khi quy định cảnh báo sức khỏe chiếm 50% diện tích mặt trước và mặt sau bao thuốc, Việt Nam từng đứng thứ 28 trong số các quốc gia có quy định về cảnh báo sức khỏe. Sau hơn 13 năm, diện tích này vẫn giữ nguyên ở mức 50%.

Hiện, Việt Nam xếp thứ 95 trong số 140 quốc gia, vùng lãnh thổ có quy định về cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc và thuộc nhóm cuối trong ASEAN. Trong khi đó, nhiều nước đã nâng diện tích cảnh báo lên trên 75%, thậm chí trên 85%; hơn 50 quốc gia đã áp dụng bao bì trơn. Ở Đông Nam Á, Đông Timor áp dụng cảnh báo chiếm trung bình 92,5% diện tích bao thuốc, gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau; Thái Lan áp dụng mức 85% ở cả hai mặt. Brunei, Lào, Myanmar và Singapore quy định mức 75%. Việt Nam hiện ở mức 50%, ngang Philippines và cao hơn Indonesia.

Những con số này cho thấy rõ vị trí của Việt Nam. Trong hơn 13 năm qua, chúng ta gần như vẫn sử dụng 6 mẫu cảnh báo sức khỏe cũ. Khi hình ảnh không thay đổi, người xem dễ trở nên quen mắt, làm giảm sự chú ý và tác động của cảnh báo. Một số quốc gia còn in số điện thoại hoặc địa chỉ hỗ trợ cai thuốc trên bao bì, trong khi Việt Nam chưa có thay đổi tương tự.

Luật hiện hành quy định cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính của bao thuốc, đồng thời giao Chính phủ quy định mức tăng phù hợp từng thời kỳ. Tuy nhiên, khi chưa có lộ trình cụ thể, diện tích cảnh báo vẫn giữ nguyên. Vì vậy, cần thay đổi cách tiếp cận: Đó là luật quy định nguyên tắc, còn Chính phủ xây dựng lộ trình rõ ràng, xác định cụ thể từng mốc tăng diện tích theo từng năm. Cách làm này giúp bảo đảm hiệu lực pháp lý và tạo điều kiện để cơ quan quản lý chủ động trong truyền thông, cảnh báo sức khỏe."

Bằng chứng khoa học và sức mạnh của diện tích lớn

Không chỉ dừng lại ở bài toán pháp lý, các nghiên cứu y tế công cộng cũng chỉ ra rằng bao bì thuốc lá chính là một "kênh truyền thông" đắc lực. Nếu ngành công nghiệp thuốc lá tận dụng bao bì để tăng sức hấp dẫn, thì không gian đó hoàn toàn có thể được dùng để cảnh báo hiểm họa bệnh tật, đặc biệt nhắm tới giới trẻ - nhóm đối tượng dễ bị lôi kéo thử thuốc từ trước tuổi 15.

Đồng quan điểm này, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng nhấn mạnh, với kinh nghiệm nhiều năm tham gia công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá hoàn toàn ủng hộ đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên 85%. Bên cạnh đó cần sớm thay đổi bộ hình ảnh cảnh báo hiện hành.

Theo đó, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương đưa ra 4 lý do như sau:

Thứ nhất, việc tăng diện tích cảnh báo phù hợp với xu hướng quốc tế. Việt Nam không chỉ chậm hơn nhiều nước về diện tích mà còn chậm trong việc luân phiên, cập nhật hình ảnh. Indonesia và Philippines có diện tích cảnh báo tương đương Việt Nam nhưng đã thay đổi cảnh báo định kỳ. Trong khi đó, Việt Nam vẫn sử dụng sáu mẫu được áp dụng từ năm 2013.

Liên quan nội dung này, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương cho biết, Đông Timor hiện có cảnh báo chiếm trung bình 92,5% diện tích bao thuốc, gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau; Thái Lan áp dụng mức 85%, còn Brunei, Lào, Myanmar và Singapore áp dụng mức 75%. Thái Lan, Singapore, Lào và Myanmar cũng đã thực hiện bao bì chuẩn hóa, hạn chế màu sắc và yếu tố nhận diện thương hiệu. Kinh nghiệm này cho thấy việc tăng diện tích và luân phiên cảnh báo có thể triển khai được; doanh nghiệp có thể chủ động thực hiện khi có quy định và lộ trình rõ ràng.

Thứ hai, đề xuất này có cơ sở khoa học. Một nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 với 1.010 người trưởng thành hút thuốc đã thử nghiệm nhiều cách trình bày cảnh báo, trong đó có mẫu cảnh báo mới chiếm 85% diện tích. Kết quả cho thấy một số mẫu mới giúp tăng phản ứng cảm xúc tiêu cực và nhận thức về nguy cơ ung thư miệng, đột quỵ. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc kết hợp cảnh báo mới với thông tin đường dây tư vấn cai thuốc giúp người tham gia nhớ số tư vấn tốt hơn.

Thứ ba, khảo sát do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện năm 2019 trên 1.420 người trưởng thành tại bảy tỉnh, thành phố cho thấy hơn 70% người tham gia ủng hộ tăng diện tích cảnh báo. Phần lớn lựa chọn mức 75% hoặc 80%; khoảng 22% ủng hộ cảnh báo chiếm toàn bộ diện tích bao thuốc. Đây là cơ sở cho thấy đề xuất nhận được sự đồng tình đáng kể từ cộng đồng.

Thứ tư, tăng cảnh báo sức khỏe có thể đem lại lợi ích lớn cho y tế và kinh tế. Tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc ở Việt Nam vẫn ở mức cao. Mỗi năm, thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong; thiệt hại kinh tế ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng, theo số liệu năm 2022. Trong khi đó, chi phí in cảnh báo do doanh nghiệp thực hiện, không sử dụng ngân sách nhà nước. Nếu cảnh báo góp phần giảm sử dụng thuốc lá, xã hội có thể giảm được một phần gánh nặng bệnh tật và chi phí kinh tế do thuốc lá gây ra.

Trong bối cảnh thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm cùng gánh nặng kinh tế hàng trăm nghìn tỷ đồng, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật kiểm soát tác hại thuốc lá là đòi hỏi cấp bách. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng để chính sách đi vào thực tiễn, việc đưa quy định cảnh báo diện tích lớn vào luật thay vì nghị định là bước đi then chốt.

Làm rõ thêm về cơ chế thực thi, TS. Nguyễn Huy Quang đề xuất cần quy định ngay trong luật mức diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh, chẳng hạn 85%, cùng chu kỳ luân phiên. Thời hạn có thể là một năm, 18 tháng hoặc 24 tháng. Nội dung, hình ảnh cụ thể và số điện thoại đường dây tư vấn cai thuốc có thể giao Chính phủ hoặc Bộ Y tế hướng dẫn.

Luật cũng có thể quy định lộ trình: khi luật có hiệu lực, cảnh báo chiếm 85%; Sau 2 năm tăng lên 90%, hoặc 5 năm lên 92,5% hoặc tiến tới bao bì trơn. Lộ trình cần rõ ràng, không nên phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội chung chung, khó xác định.