AI và bài toán bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con người

Trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh, đang làm thay đổi cách xử lý thông tin, cung cấp dịch vụ và thực hiện nhiều hoạt động chuyên môn.

Bên cạnh những tiện ích, công nghệ này cũng đặt ra rủi ro pháp lý khi hệ thống đưa ra thông tin sai lệch, khuyến nghị thiếu chính xác hoặc tạo nội dung gây thiệt hại cho người khác.

Việc xác định trách nhiệm trong những trường hợp này không đơn giản, bởi quá trình phát triển, cung cấp và sử dụng AI có thể liên quan đến nhiều chủ thể.

Đây là những vấn đề được đặt ra tại Hội nghị Khoa học cấp Quốc gia năm 2026 với chủ đề “Trí tuệ nhân tạo (AI) và những tác động đến lĩnh vực pháp luật” diễn ra tại Trường Đại học Gia Định vào ngày 30/10.

Trách nhiệm khi AI xâm phạm

Một trong những nội dung được quan tâm là trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi hệ thống AI gây ra hậu quả.

Nếu công cụ AI cung cấp thông tin sai, đưa ra khuyến nghị thiếu chính xác hoặc bị sử dụng để xâm phạm quyền của người khác, cần xem xét vai trò, hành vi của nhà phát triển, đơn vị cung cấp, đơn vị vận hành và người sử dụng để xác định chủ thể chịu trách nhiệm.

Vấn đề này càng đáng chú ý khi AI được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống như y tế, tài chính, kinh doanh và tư pháp. Những sai sót không được kiểm soát có thể vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật, ảnh hưởng đến sức khỏe, tài sản và quyền lợi của người dân.

Từ góc độ y tế, tham luận “Hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động bán lẻ thuốc ứng dụng trí tuệ nhân tạo: tiếp cận từ Luật Dược số 44/2024/QH15” của ThS DS Nguyễn Công Hậu, giảng viên Khoa Khoa học sức khỏe, Trường Đại học Gia Định, đặt ra yêu cầu hoàn thiện quy định pháp luật khi AI được đưa vào hoạt động bán lẻ thuốc.

Đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân. Việc ứng dụng AI trong tư vấn, cung cấp thông tin hoặc hỗ trợ lựa chọn thuốc cần có cơ chế kiểm soát phù hợp, bảo đảm tính chính xác và xác định rõ trách nhiệm khi xảy ra sai sót.

Công nghệ có thể hỗ trợ xử lý thông tin nhưng không thay thế yêu cầu tuân thủ các quy định chuyên môn và pháp luật trong hoạt động dược.

Trong lĩnh vực tư pháp, việc sử dụng trợ lý ảo hỗ trợ thẩm phán cũng đặt ra câu hỏi về giới hạn ứng dụng công nghệ, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và yêu cầu bảo đảm tính độc lập trong xét xử.

AI có thể hỗ trợ tìm kiếm tài liệu, tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu, nhưng việc đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật và đưa ra phán quyết vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc tố tụng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Theo PGS TS LS Bùi Kim Hiếu, Trưởng Khoa Khoa học xã hội và Ngôn ngữ Quốc tế, Trường Đại học Gia Định, tác động của AI cần được xem xét từ nhiều góc độ, bởi một vấn đề công nghệ có thể đồng thời liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật.

Dữ liệu cá nhân không chỉ gắn với quyền riêng tư mà còn liên quan đến trách nhiệm của doanh nghiệp, an ninh mạng và quản trị công nghệ. Trong khi đó, việc ứng dụng AI trong xét xử đặt ra yêu cầu về trách nhiệm, tính minh bạch và nguyên tắc độc lập của thẩm phán.

Những vấn đề trên cho thấy, khi AI tham gia ngày càng sâu vào hoạt động chuyên môn, cần xác định rõ giới hạn sử dụng công nghệ và trách nhiệm của con người. Việc ứng dụng AI không thể làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của các chủ thể có liên quan khi quyền, lợi ích hợp pháp của người khác bị xâm phạm.

Bảo vệ dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ

Cùng với trách nhiệm khi AI gây thiệt hại, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền sở hữu trí tuệ là những vấn đề pháp lý nổi lên khi AI tạo sinh ngày càng phổ biến.

Các hệ thống AI có khả năng tiếp nhận, xử lý lượng lớn dữ liệu để tạo ra nội dung mới. Quá trình này đặt ra yêu cầu kiểm soát việc thu thập, lưu trữ và sử dụng dữ liệu, bảo đảm không xâm phạm quyền riêng tư và lợi ích hợp pháp của chủ thể dữ liệu.

Đối với doanh nghiệp, việc ứng dụng AI trong quản trị, kinh doanh và cung cấp dịch vụ cũng kéo theo trách nhiệm bảo vệ thông tin khách hàng, kiểm soát nguy cơ rò rỉ và ngăn chặn việc sử dụng dữ liệu sai mục đích.

Một vấn đề khác là quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo sinh. Khi công nghệ có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh và nhiều sản phẩm sáng tạo khác, việc xác định quyền đối với sản phẩm, phạm vi bảo hộ cũng như trách nhiệm khi sử dụng nội dung có yếu tố xâm phạm quyền của người khác cần được nghiên cứu, làm rõ.

Tại hội nghị, các vấn đề pháp lý liên quan đến AI được thảo luận trong 6 nhóm chuyên đề: cơ sở lý luận và khung pháp lý chung về AI; pháp luật dân sự, tài sản và sở hữu trí tuệ; ứng dụng AI trong tài chính – ngân hàng và quản trị doanh nghiệp; chính sách tài khóa, đầu tư và quản lý nhà nước; an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và đạo đức AI; ứng dụng AI trong tư pháp, đào tạo luật và khuyến nghị chính sách.

Trong lĩnh vực tài chính, tham luận “Hoàn thiện khung pháp lý về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng” của ThS. Luật sư Phạm Ngọc Anh đề cập yêu cầu xây dựng cơ chế quản lý phù hợp đối với hoạt động ứng dụng công nghệ mới.

Đây là lĩnh vực cần cân bằng giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo và kiểm soát rủi ro, nhất là khi các dịch vụ tài chính liên quan trực tiếp đến tài sản và thông tin cá nhân của khách hàng.

Các tham luận khác cũng đề cập nguy cơ lừa đảo bằng công nghệ cao, trách nhiệm của doanh nghiệp trong xử lý dữ liệu cá nhân và việc phân loại rủi ro khi ứng dụng AI trong hành nghề luật.

Những nội dung này cho thấy quản lý AI không chỉ nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ mà còn phải bảo đảm các hoạt động tuân thủ pháp luật, không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Bên cạnh hoàn thiện khung pháp lý, sự phát triển của AI cũng đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động đào tạo luật và chuẩn bị nguồn nhân lực. Người học không chỉ cần kiến thức chuyên môn mà còn phải có tư duy phản biện, năng lực số, khả năng kiểm chứng thông tin và nhận diện rủi ro khi sử dụng công cụ AI.

Chia sẻ tại hội nghị, PGS TS Phạm Văn Song, Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Gia Định cho biết, nhà trường đang từng bước nâng cấp hệ thống Smart LMS nhằm hỗ trợ cá nhân hóa lộ trình học tập và tăng cường khả năng tiếp cận học liệu số của sinh viên.

Theo ông, AI được định hướng là công cụ hỗ trợ học tập, giúp người học tăng cường luyện tập và tiếp nhận phản hồi, không thay thế vai trò chủ động của sinh viên trong quá trình tiếp thu kiến thức.

Từ những vấn đề được trao đổi tại hội nghị, yêu cầu đặt ra là tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật để theo kịp sự phát triển của AI. Trong đó, cần làm rõ trách nhiệm của nhà phát triển, đơn vị cung cấp và tổ chức, cá nhân sử dụng công nghệ; đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro, minh bạch thông tin và bảo đảm quyền khiếu nại, yêu cầu bồi thường của người bị ảnh hưởng.

Mục tiêu cuối cùng là tạo hành lang pháp lý cho công nghệ phát triển, góp phần bảo đảm quyền riêng tư, quyền sở hữu trí tuệ và quyền được bảo vệ của cá nhân, tổ chức khi xảy ra thiệt hại.