70 năm Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam: Từ “cuốn sử sống” đến không gian di sản số

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Bảo tàng tiếp tục khẳng định sứ mệnh bảo tồn, lan tỏa các giá trị lịch sử-văn hóa quân sự, góp phần bồi đắp lòng yêu nước, củng cố sức mạnh tinh thần, xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh.

Từ những năm tháng chiến tranh đến thiết chế văn hóa quốc gia

Ngay sau khi miền Bắc được giải phóng, Đảng và Quân đội đã xác định việc bảo tồn các hiện vật, tư liệu về lịch sử đấu tranh cách mạng là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài. Ngày 17/7/1956, Tổng cục Chính trị quyết định thành lập Ban Xây dựng Bảo tàng Quân đội - tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam ngày nay.

Ngày 12/12/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp đến duyệt nội dung trưng bày trước khi bảo tàng chính thức khai trương. Người căn dặn: “Bảo tàng Quân đội là một cuốn sử sống, có tác dụng rất to lớn đến việc giáo dục truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta cho người Việt Nam, nhất là thế hệ trẻ. Bảo tàng Quân đội còn giúp khách nước ngoài hiểu rõ về Việt Nam ta, về cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân ta. Vì vậy, Bảo tàng phải tạo điều kiện tốt nhất để cho khách đến tham quan”.

Lời căn dặn ấy trở thành kim chỉ nam xuyên suốt quá trình phát triển của bảo tàng, nhấn mạnh vai trò của bảo tàng trong giáo dục truyền thống cho nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, đồng thời giúp bạn bè quốc tế hiểu hơn về lịch sử đấu tranh chính nghĩa của dân tộc Việt Nam.

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cán bộ bảo tàng đã có mặt tại nhiều chiến trường như Khu 5, Nam Bộ, Đường 9 - Nam Lào để trực tiếp sưu tầm hiện vật, tư liệu. Giữa điều kiện chiến tranh ác liệt, hàng nghìn hiện vật quý vẫn được bảo quản an toàn, tạo nên nền tảng cho kho tư liệu lịch sử quân sự đồ sộ sau này. Chỉ trong giai đoạn 1965 - 1975, bảo tàng đã phục vụ gần 2 triệu lượt khách tham quan, trong đó có hàng trăm đoàn khách quốc tế đến từ hơn 80 quốc gia.

Sau ngày đất nước thống nhất, hoạt động sưu tầm tiếp tục được mở rộng, không chỉ trong nước mà còn tại Lào và Campuchia. Nhiều hiện vật gắn với các cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới và thực hiện nghĩa vụ quốc tế được bổ sung, góp phần hoàn thiện bức tranh toàn diện về lịch sử quân sự Việt Nam qua các thời kỳ.

"Cuốn sử sống" bước vào thời đại số

Một trong những dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là việc đổi mới phương thức hoạt động để đáp ứng nhu cầu tiếp cận lịch sử của công chúng trong bối cảnh chuyển đổi số.

Từ nhiều năm trước, bảo tàng đã triển khai mô hình bảo tàng điện tử 3D, đưa không gian trưng bày đến với các điểm đảo như Trường Sa Lớn, Song Tử Tây, Côn Đảo, Phú Quốc; đồng thời phát triển các phần mềm giới thiệu di tích và nhân vật lịch sử tại nhiều địa phương trên cả nước.

Vào tháng 11 năm 2024, công trình Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam mới tại phường Xuân Phương (Hà Nội) chính thức đi vào hoạt động đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam. Với kiến trúc hiện đại, không gian trưng bày mở cùng nhiều công nghệ tương tác, bảo tàng đã thu hút hơn 4 triệu lượt khách tham quan chỉ sau một thời gian ngắn đưa vào khai thác.

Năm 2025, bảo tàng này tiếp tục triển khai Khu biểu tượng tình đoàn kết, hữu nghị và tri ân quốc tế cùng nhiều hạng mục trưng bày, không gian trải nghiệm mới, tạo nền tảng để trở thành một thiết chế văn hóa hiện đại, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu sáng tạo và thụ hưởng văn hóa của nhân dân.

Hiện nay, bảo tàng đang quản lý hơn 150.000 hiện vật, trong đó có nhiều Bảo vật quốc gia và các hiện vật quý phản ánh xuyên suốt tiến trình lịch sử quân sự Việt Nam từ thời dựng nước đến thời đại Hồ Chí Minh.

Phát huy giá trị di sản trong kỷ nguyên mới

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định yêu cầu phát huy giá trị di sản văn hóa, xây dựng văn hóa trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển đất nước. Không dừng lại ở chức năng lưu giữ, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy "bảo tồn" sang "phát huy giá trị di sản", lấy công chúng làm trung tâm.

Các không gian trưng bày hiện nay được thiết kế theo hướng kể chuyện bằng hiện vật, kết hợp giữa tư liệu gốc với công nghệ trình chiếu, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI) và các hình thức tương tác số nhằm tạo trải nghiệm trực quan cho người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Theo đại diện Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, thời gian tới đơn vị sẽ tiếp tục phát triển bảo tàng số, đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ để mỗi hiện vật không chỉ được trưng bày mà còn có thể kể chuyện, tương tác và đến với công chúng trong nước và quốc tế một cách sinh động, hiện đại.

Song song với chuyển đổi số, bảo tàng tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế, tham gia các triển lãm chuyên đề ở nước ngoài, đồng thời hỗ trợ công tác bảo tàng cho Quân đội nhân dân Lào, qua đó góp phần quảng bá lịch sử, văn hóa quân sự Việt Nam và hình ảnh Bộ đội Cụ Hồ tới bạn bè quốc tế.

Gìn giữ ký ức để bồi đắp sức mạnh tinh thần

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, vai trò của các thiết chế văn hóa ngày càng được đặt ra với yêu cầu cao hơn. Không chỉ lưu giữ quá khứ, bảo tàng còn góp phần bồi đắp lòng yêu nước, củng cố bản lĩnh chính trị và tăng cường sức mạnh tinh thần của toàn dân.

Thông qua hệ thống hiện vật, tài liệu gốc, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống, giúp công chúng hiểu rõ hơn về những hy sinh, cống hiến của các thế hệ đi trước; đồng thời góp phần đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, xuyên tạc lịch sử dân tộc và lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.

Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 70 năm Ngày truyền thống Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam (17/7/1956-17/7/2026), Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, khẳng định Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là thiết chế văn hóa đặc biệt quan trọng của Quân đội và quốc gia. Đại tướng yêu cầu bảo tàng tiếp tục đổi mới toàn diện công tác nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản và trưng bày; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học - công nghệ, đưa mỗi hiện vật trở thành một câu chuyện sống động, đồng thời phát huy giá trị di sản để từng bước đưa bảo tàng vươn tầm khu vực và quốc tế.

70 năm là một chặng đường đủ dài để Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam khẳng định vai trò là "cuốn sử sống" của dân tộc. Trong dòng chảy của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, hành trình ấy đang được tiếp nối bằng những phương thức tiếp cận mới, để lịch sử không chỉ được lưu giữ trong kho hiện vật mà còn hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay, trở thành nguồn lực nuôi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.