Sửa Luật An toàn thực phẩm: Khắc phục tình trạng “tiền kiểm nhiều, hậu kiểm yếu”

Thảo luận tại Tổ 6 (gồm Đoàn đại biểu Quốc hội (ĐBQH) các tỉnh Đồng Nai và Thái Nguyên), nhiều ĐBQH quan tâm đến các vụ việc vi phạm an toàn thực phẩm được phát hiện trong thời gian vừa qua, đáng chú ý là vụ việc tuồn 300 tấn thịt lợn bệnh vào 26 trường học vừa được cơ quan điều tra phát hiện.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy - ĐBQH tỉnh Thái Nguyên đề nghị cùng với việc phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, cần chú trọng công tác phòng ngừa, quản lý từ đầu; tổ chức kiểm tra thường xuyên, bởi nếu chỉ làm theo đợt, chiến dịch sẽ không thể giải quyết triệt để vấn đề...

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải - ĐBQH tỉnh Thái Nguyên, theo Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026, tại Kỳ họp thứ Hai tới Quốc hội sẽ xem xét, thông qua dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Thực tế, Luật An toàn vệ sinh thực phẩm năm 2010 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều tại Luật số 28/2018/QH14. Quá trình triển khai thi hành thời gian qua bộc lộ nhiều bất cập, nhất là sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước còn phân tán. Trách nhiệm quản lý hiện được chia cho ba bộ, ngành: Bộ Y tế (chịu trách nhiệm chung), Bộ Nông nghiệp và Môi trường (khâu sản xuất nông, lâm, thủy sản) và Bộ Công Thương (công nghiệp thực phẩm và hệ thống bán lẻ).

Tuy nhiên, Bộ Y tế không có quyền chỉ đạo trực tiếp các bộ khác nên thiếu sự phối hợp thống nhất, đặc biệt ở khâu chuyển giao giữa sản xuất ban đầu, chế biến và phân phối. Sự thiếu thống nhất này, cùng với việc phân cấp mạnh xuống địa phương trong khi thiếu nguồn nhân lực và điều kiện kiểm tra, đã dẫn đến những lỗ hổng trong quản lý.

Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải cũng nêu rõ, hệ thống pháp luật hiện hành còn quá tập trung vào “tiền kiểm” (cấp phép hoạt động), trong khi “hậu kiểm” và quản lý rủi ro chưa được coi trọng. Nhiều vi phạm chỉ bị phát hiện khi thực phẩm đã lưu thông trên thị trường hoặc khi sự cố đã xảy ra.

Đặc biệt, tại khu vực trường học - nơi học sinh là đối tượng dễ bị tổn thương - trách nhiệm của người đứng đầu chưa được quy định rõ ràng, chế tài xử phạt chủ yếu dừng ở mức hành chính, chưa đủ sức răn đe.

Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải cũng lưu ý, hiện nay hơn 90% diện tích trồng trọt, chăn nuôi thuộc hộ gia đình nhưng mới dừng ở mức cam kết, chưa bắt buộc áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP, tiềm ẩn nguy cơ tồn dư hóa chất, dẫn đến ngộ độc tập thể và rủi ro lâu dài đối với sức khỏe.

Cùng với đó, công tác kiểm tra, thanh tra, xử lý trong kiểm soát thực phẩm cung cấp cho trường học còn nhiều hạn chế, trong khi đây là một trong những nhóm có rủi ro cao nhất do học sinh là đối tượng dễ bị tổn thương, số lượng bữa ăn tập thể diễn ra hàng ngày rất lớn.

Chỉ rõ hạn chế trong quản lý bếp ăn trường học, Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải cho biết, quy định kiểm định ba bước đã được luật hiện hành quy định chặt chẽ.

Theo đó, các cơ sở kinh doanh, cung cấp dịch vụ phải tự kiểm soát an toàn thực phẩm thông qua việc kiểm tra, ghi chép, lưu giữ tài liệu nhằm giám sát liên tục từ khi nhập nguyên liệu đến khi đưa ra bàn ăn. Tuy nhiên, việc này chủ yếu vẫn do các đơn vị tự thực hiện, trong khi chưa áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến như ISO 22000:2018 cho bếp ăn trường học, đồng thời thiếu cơ chế giám sát liên tục.

Trong thời gian tới, Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải đề nghị, khi sửa đổi Luật cần bổ sung quy định giao một đơn vị chịu trách nhiệm chính xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất đến bàn ăn; đẩy mạnh hậu kiểm đột xuất, bảo đảm công tác kiểm tra mang tính bất ngờ, phản ánh đúng thực chất chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm tại cơ sở.

Đồng thời, cần siết chặt quản lý đối với hộ sản xuất nhỏ lẻ; hoạt động mua bán thực phẩm tươi sống trên môi trường mạng cũng cần quy trình giám sát chặt chẽ hơn. Áp dụng các hình thức xử phạt mạnh, thậm chí xử lý hình sự hoặc tước giấy phép hành nghề vĩnh viễn đối với các đơn vị cung cấp thực phẩm "bẩn" nhằm bảo đảm tính răn đe.