Báo Công lý
Chủ nhật, 20/9/2020

Quy định tình trạng khẩn cấp về dịch bệnh và trong phòng chống Covid-19 có sự mâu thuẫn không?

04/8/2020 10:41 UTC+7
(Công lý) - Pháp luật Việt Nam đã có nhiều quy định về tình trạng khẩn cấp, ở nhiều văn bản khác nhau, dẫn đến có sự chồng chéo, gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng.

Trong cuộc chiến chống dịch Covid -19 hiện nay, vấn đề này cần được đặt ra và điều chỉnh hợp lý.

Ban bố tình trạng khẩn cấp khi nào?

Tình trạng khẩn cấp (TTKC) là một tuyên bố của Chính phủ mà theo đó có thể tạm ngưng một số chức năng bình thường của Chính phủ và có thể cảnh báo công dân của mình thay đổi các hành vi bình thường hoặc có thể ra lệnh cho các cơ quan của Chính phủ thi hành các kế hoạch sẵn sàng cho TTKC. Nó cũng được sử dụng làm một cơ sở hợp lý để tạm ngừng các quyền tự do dân sự.

Các tuyên bố TTKC thường được ban bố trong thời kỳ có thiên tai, trong các giai đoạn bạo loạn dân sự hoặc sau một vụ tuyên chiến, chuẩn bị có dấu hiệu xảy ra một cuộc chiến tranh. Ở một số quốc gia, TTKC và hiệu lực của nó đối với các quyền tự do dân sự và thủ tục ban bố được quy định trong Hiến pháp hoặc luật.

Hiện nay, TTKC được thừa nhận rộng rãi cả trong khoa học pháp lý trên toàn thế giới, cũng như trong các văn kiện chính trị – pháp lý toàn cầu. Điển hình là Điều 4 Công ước Quốc tế về các quyền Dân sự và Chính trị (International Covenant on Civil and Political Rights – ICCPR) năm 1966 mà Việt Nam là thành viên.

Tại Việt Nam, theo Điều 1 Pháp lệnh Tình trạng khẩn cấp (Pháp lệnh TTKC) ngày 23/3/2000 thì TTKC được quy định chung là: “Khi trong cả nước hoặc nhiều địa phương có thảm họa lớn do thiên nhiên hoặc con người gây ra, có dịch bệnh nguy hiểm lây lan trên quy mô rộng, đe dọa nghiêm trọng đến tài sản của nhà nước và tổ chức, tính mạng, sức khỏe, tài sản của nhân dân hoặc có tình hình đe dọa nghiêm trọng đến an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội thì UBTVQH hoặc Chủ tịch nước ban bố tình trạng khẩn cấp để áp dụng các biện pháp đặc biệt nhằm kịp thời ngăn chặn, hạn chế và khắc phục hậu quả xảy ra, nhanh chóng ổn định tình hình”.

Quy định tình trạng khẩn cấp về dịch bệnh và trong phòng chống Covid-19 có sự mâu thuẫn không?

Phiên tòa xét xử vụ án liên quan đến Covid-19 tại Quảng Ninh

Trước nguy cơ, thách thức từ đại dịch Covid-19, nước ta đã phải áp dụng các giải pháp “tiền khẩn cấp” như ý kiến của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tại cuộc họp Thường trực Chính phủ ngày 31/3/2020.

Câu hỏi đặt ra lúc này là nếu như tình hình dịch Covid-19 ở Việt Nam có diễn biến xấu, dẫn đến phải ban bố TTKC về dịch bệnh, thì hành lang pháp lý ở Việt Nam đã sẵn sàng cho tình huống này chưa?

Có thể thấy, hiện nay ở nước ta có khá nhiều văn bản quy phạm pháp luật quy định vấn đề TTKC về dịch bệnh như: Hiến pháp năm 2013, Pháp lệnh TTKC năm 2000 (được hướng dẫn bởi Nghị định số 71/2002/NĐ-CP), Luật Phòng, chống dịch bệnh truyền nhiễm (Luật PCDBTN) năm 2007 (được hướng dẫn bởi Nghị định số 101/2010/NĐ-CP)…

Về thẩm quyền, căn cứ văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực pháp lý cao nhất là Hiến pháp 2013, có hai chủ thể có thẩm quyền ban bố TTKC nói chung (bao gồm TTKC về dịch bệnh nói riêng), đó là Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.

Theo đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội có thể trực tiếp quyết định ban bố và bãi bỏ TTKC; hoặc ban hành nghị quyết để Chủ tịch nước ban bố, bãi bỏ TTKC. Khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội không thể họp được, Chủ tịch nước trực tiếp ra lệnh công bố, bãi bỏ TTKC.

Chồng chéo quy định về ban bố tình trạng khẩn cấp

Tuy nhiên, những quy định về các biện pháp cần tiến hành trong TTKC về dịch bệnh, có thể phát hiện một số vấn đề bất cập như sau: Trong cả Pháp lệnh TTKC năm 2000 và Luật PCDBTN năm 2007 đều có quy định về các biện pháp được áp dụng khi có TTKC về dịch bệnh. Điều này dẫn đến tình trạng “song trùng quy định”, khi đồng thời tồn tại hai hệ thống quy phạm pháp luật cùng điều chỉnh một nội dung.

Do những khoảng cách về thời gian cũng như những vấn đề về kỹ thuật lập pháp khác, mà giữa hai hệ thống văn bản này tồn tại những sự chồng chéo, thậm chí mâu thuẫn nhau trong quy định về cùng một vấn đề.

Cụ thể, về sử dụng khái niệm, Pháp lệnh TTKC năm 2000 sử dụng các khái niệm “biện pháp đặc biệt trong TTKC về dịch bệnh nguy hiểm”, “đội công tác chống dịch khẩn cấp”, “đội cấp cứu lưu động”. Trong khi đó, Luật PCDBTN năm 2007 lại sử dụng các khái niệm “các biện pháp được áp dụng trong tình trạng khẩn cấp về dịch”, “đội chống dịch cơ động”.

Về nội hàm quy định, có rất nhiều điểm mâu thuẫn trong quy định về các biện pháp trong TTKC về dịch giữa hai hệ thống văn bản nói trên. Luật PCDBTN năm 2007 quy định một số biện pháp như: tổ chức cấp cứu, khám bệnh, chữa bệnh; tổ chức cách ly y tế; hạn chế ra vào vùng có dịch … Đây là những biện pháp chống dịch thông thường (được phép áp dụng khi có dịch mà không cần phải ban bố TTKC về dịch). Trong khi đó, tại một số điều của Nghị định 71/2002/NĐ-CP thì đây lại là các “biện pháp đặc biệt” được áp dụng trong “tình trạng khẩn cấp về dịch bệnh nguy hiểm”.

Thậm chí, Nghị định số 71/2002/NĐ-CP chỉ cho phép “tạm thời đình chỉ hoạt động của các cơ sở dịch vụ ăn uống công cộng không đủ điều kiện bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm”. Trong khi đó, Luật PCDBTN năm 2007 cho phép “tạm đình chỉ hoạt động của cơ sở dịch vụ ăn uống công cộng có nguy cơ làm lây truyền bệnh dịch tại vùng có dịch” mà không cần chứng minh về việc cơ sở đó không đủ điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm (chỉ cần có căn cứ khoa học về nguy cơ làm lây truyền dịch bệnh).

Những sự chồng chéo trong quy định trên đây gây khó khăn rất lớn cho việc hiểu và áp dụng các quy định này trên thực tế. Đây là tình huống điển hình cho việc các văn bản quy phạm pháp luật có quy định khác nhau về cùng một vấn đề.

Để giải quyết vấn đề này, Nhà nước cần lựa chọn một trong hai hệ thống văn bản quy phạm pháp luật kể trên để ưu tiên áp dụng.

Căn cứ Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015, có thể thấy: Luật PCDBTN năm 2007 là văn bản luật, có hiệu lực pháp lý cao hơn so với Pháp lệnh TTKC năm 2000. Đồng thời, căn cứ theo Hiến pháp năm 2013 thì Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền quy định về TTKC, Ủy ban Thường vụ Quốc hội chỉ có thẩm quyền ban bố, bãi bỏ TTKC. Vì vậy, cần phải ưu tiên áp dụng Luật PCDBTN năm 2007 và Nghị định số 101/2010/NĐ-CP trong việc thực hiện các biện pháp trong tình trạng khẩn cấp về dịch.

Ngoài ra, còn có sự chồng chéo giữa các biện pháp chống dịch bệnh trong tình trạng thông thường và TTKC.

Ví dụ: Tại điểm a khoản 1 Điều 53 Luật PCDBTN đã có quy định về các biện pháp kiểm soát ra, vào vùng có dịch đối với bệnh dịch thuộc nhóm A (như dịch Covid-19), như: hạn chế ra, vào vùng có dịch đối với người và phương tiện, trường hợp cần thiết phải kiểm tra, giám sát và xử lý y tế; cấm đưa ra khỏi vùng có dịch những vật phẩm, động vật, thực vật, thực phẩm và hàng hóa khác có khả năng lây truyền bệnh dịch…

Trong khi đó, Điều 54 lại có quy định về các biện pháp chống dịch trong TTKC như: đặt biển báo hiệu, trạm gác và hướng dẫn việc đi lại tránh vùng có dịch; yêu cầu kiểm tra và xử lý y tế đối với phương tiện vận tải trước khi ra khỏi vùng có dịch; cấm người, phương tiện không có nhiệm vụ vào ổ dịch.

Về mặt bản chất, các quy định này đều đề cập đến việc hạn chế di chuyển của người và phương tiện giao thông ra, vào vùng có dịch mà không có sự khác biệt trên thực tế.

Sự chồng chéo và bất hợp lý trong các quy định về các biện pháp chống dịch dẫn đến thực tế: mặc dù chỉ đang trong giai đoạn “tiền khẩn cấp” nhưng trên thực tế Việt Nam đã áp dụng nhiều biện pháp chống dịch có nội hàm “tình trạng khẩn cấp”. Điều này khiến cho Nhà nước không còn đủ dư địa chính sách cho một tình huống TTKC về dịch có thể xảy ra.

Do vậy, Nhà nước cần hệ thống hóa và phân loại các biện pháp chống dịch theo hai tiêu chí:

Thứ nhất là tiêu chí tính chất: Một số biện pháp chống dịch chỉ được áp dụng trong TTKC như: trưng mua, trưng dụng tài sản có bồi thường, trưng dụng đất. Các biện pháp này hạn chế ở mức độ cao các quyền con người, quyền công dân cơ bản nên chỉ có thể được áp dụng trong những tình huống cấp bách, ngặt nghèo nhất và cũng đòi hỏi những thủ tục pháp lý cao hơn các biện pháp chống dịch thông thường.

Thứ hai là tiêu chí mức độ: Một số biện pháp chống dịch chỉ được áp dụng trên quy mô lớn, phạm vi rộng, thời gian dài khi TTKC đã được ban bố. Nói cách khác, một biện pháp chống dịch có thể được mở rộng phạm vi áp dụng về đối tượng, không gian, thời gian khi có TTKC.

Tình trạng khẩn cấp nói chung, TTKC về dịch nói riêng không chỉ là một sự kiện pháp lý mà còn gây ra những ảnh hưởng về chính trị và truyền thông trong dư luận nhân dân. Ban bố TTKC về dịch có thể dẫn đến những phản ứng tiêu cực của người dân, như “tháo chạy” khỏi vùng dịch, mua gom, đầu cơ, tích trữ hàng hóa… Đây cũng là một yếu tố cần cân nhắc trong xây dựng pháp luật về vấn đề này.

Ths Nguyễn Anh Chung,TAQS Quân khu 5
Cách cài đặt Bluezone giúp cảnh báo người nghi nhiễm Covid-19

Bộ TT&TT và Bộ Y tế vừa thống nhất triển khai trên phạm vi toàn quốc ứng dụng Bluezone để phục vụ công tác phòng, chống dịch bệnh Covid-19. Ứng dụng này giúp cảnh báo sớm cho người dùng nếu chẳng may từng tiếp xúc với những người bị nhiễm Covid-19.
Để nhận được các cảnh báo từ Bluezone, việc đầu tiên cần làm là tải về và cài đặt ứng dụng này.

Link tải Bluezone trên Android
Link tải Bluezone trên iOS

Sau khi cài đặt, người dùng cần cấp quyền cho ứng dụng Bluezone truy cập vào bộ nhớ và kết nối Bluetooth để nhận được cảnh báo từ ứng dụng.

ý kiến của bạn

Sự kiện nổi bật