Những cuộc trở về: ADN trả lại tên các liệt sĩ quê Thanh Hóa

Niềm vui ấy tiếp tục được nối dài khi ba liệt sĩ quê Thanh Hóa gồm Lê Bật Quyết, Đặng Công Nễ và Nguyễn Công Tuấn được xác định danh tính, nơi an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy (thành phố Cần Thơ) thông qua đối sánh ADN giữa hài cốt và mẫu ADN thân nhân.

Những kết quả ấy không chỉ khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hàng chục năm mà còn mở ra cuộc đoàn viên muộn màng của nhiều gia đình liệt sĩ.

Ba liệt sĩ hy sinh ở những thời điểm khác nhau, nhưng phía sau mỗi người đều là một câu chuyện dài hơn nửa thế kỷ chờ đợi. Có người anh trở về từ chiến trường vẫn đau đáu tìm em; có người mẹ mang theo nỗi khắc khoải đến cuối cuộc đời mà chưa biết con nằm lại nơi đâu; có những thế hệ con cháu tiếp nối hành trình tìm kiếm chưa từng dừng lại.

Tháng 7/2025, thân nhân của cả ba liệt sĩ đã tham gia lấy mẫu ADN. Một năm sau, từ những mẫu sinh phẩm mang theo mối dây huyết thống của người ở lại, câu trả lời mà nhiều gia đình chờ đợi suốt hơn nửa thế kỷ cuối cùng cũng đã được tìm thấy.

Với gia đình liệt sĩ Lê Bật Quyết (xã Tân Ninh), tin vui đến khi những người anh, người chị của liệt sĩ đều đã bước vào tuổi xế chiều. Sinh năm 1951, nhập ngũ tháng 1/1971, liệt sĩ hy sinh tại chiến trường miền Nam vào tháng 10/1972.

Ngày anh lên đường nhập ngũ, người anh cả Lê Bật Quyên đang làm nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia. Đến khi trở về quê hương năm 1975, ông mới biết em trai đã hy sinh. Hai anh em cùng ra trận nhưng ngày hòa bình chỉ còn một người trở về.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, dấu tích chiến tranh vẫn còn hằn trên cơ thể người lính già từng chiến đấu ở cả chiến trường miền Nam và Campuchia, mang di chứng chất độc da cam. Dù tuổi cao, sức khỏe giảm sút, trí nhớ nhiều lúc không còn minh mẫn, nhưng mỗi khi nhắc đến người em trai đã hy sinh, ông vẫn không giấu được xúc động.

Cũng ngã xuống khi tuổi đời vừa đôi mươi là liệt sĩ Đặng Công Nễ, sinh năm 1952 trong một gia đình có ba chị em ở xã Quảng Ngọc. Mồ côi cha mẹ từ nhỏ, ông được người chú ruột đưa về xã Hợp Lý nuôi dưỡng. Năm 1970, chàng trai trẻ tình nguyện nhập ngũ và hy sinh vào tháng 4/1972.

Hơn 50 năm qua, hai người chị của liệt sĩ vẫn chưa thôi mong ngóng ngày tìm thấy em trai. Tháng 7/2025, cả hai tham gia lấy mẫu ADN, gửi gắm thêm một hy vọng cho hành trình tìm kiếm. Tại quê nhà Hợp Tiến, ông Đặng Công Giang - cháu ruột đang thờ cúng liệt sĩ - vẫn thay gia đình gìn giữ hương khói.

Khi nhận được thông tin liệt sĩ Đặng Công Nễ đã được xác định nơi an nghỉ, điều ông Giang nghĩ đến đầu tiên là hai người bác của mình.

"Từ nay hai bác đã biết em mình nằm ở đâu rồi. Gia đình cũng biết nơi để vào thăm, để thắp hương cho chú. Bao nhiêu năm chỉ thờ vọng, giờ chú đã có một địa chỉ để người thân tìm về. Với gia đình, không gì quý hơn tin này", ông Giang xúc động chia sẻ.

Một niềm vui tương tự cũng đến với gia đình liệt sĩ Nguyễn Công Tuấn. Là con trai cả trong gia đình có bảy anh chị em, năm 1970 ông lên đường nhập ngũ và anh dũng hy sinh sau ba năm chiến đấu.

Suốt hơn nửa thế kỷ, gia đình chưa bao giờ từ bỏ hy vọng tìm kiếm. Người mẹ của liệt sĩ qua đời năm 2021, mang theo nỗi day dứt lớn nhất là chưa một lần biết chính xác nơi con yên nghỉ.

Bốn năm sau, tháng 7/2025, người cậu ruột cùng các thân nhân bên ngoại tiếp tục tham gia lấy mẫu ADN, nối tiếp hành trình mà người mẹ còn dang dở. Một năm sau, kết quả đối sánh xác định liệt sĩ Nguyễn Công Tuấn đang an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy.

Người mẹ không còn để đón ngày tìm thấy con, nhưng điều bà đau đáu suốt cả cuộc đời cuối cùng cũng đã được những người ở lại thực hiện trọn vẹn.

Ba gia đình, ba cuộc đời, ba hành trình kiếm tìm khác nhau nhưng đều gặp nhau ở những mẫu ADN được trao gửi vào tháng Bảy năm 2025. Một năm sau, cũng trong mùa tri ân, sự trùng khớp giữa ADN thân nhân và ADN hài cốt đã trả lại tên tuổi cho ba liệt sĩ sau hơn nửa thế kỷ nằm lại giữa đồng đội.

Đến nay, Thanh Hóa đã có 11 liệt sĩ được xác định danh tính bằng phương pháp đối sánh ADN, mở ra thêm những cuộc đoàn viên sau hàng chục năm chia cách.

Phần lớn thân nhân có quan hệ huyết thống gần với liệt sĩ đều đã ngoài 80, 90 tuổi. Thời gian càng trôi qua, cơ hội lưu giữ nguồn ADN phục vụ xác định danh tính càng thu hẹp.

Đến nay, Thanh Hóa đã thu nhận hơn 41.000 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ, tạo nên nguồn dữ liệu huyết thống quan trọng phục vụ công tác đối sánh.

Từ một mẫu ADN đến việc trả lại tên cho một phần mộ là cả một quy trình khoa học chặt chẽ. Kết quả giám định phải được kiểm chứng cùng nhiều nguồn thông tin như hồ sơ liệt sĩ, đơn vị chiến đấu, thời gian và địa bàn hy sinh, quá trình quy tập, vị trí phần mộ cùng các tài liệu lịch sử liên quan.

Chính sự kết hợp giữa chứng cứ khoa học và những dấu vết còn lưu lại của lịch sử đã mở thêm cơ hội xác định danh tính cho những người lính đã nằm xuống hàng chục năm.

Hành trình ấy vẫn đang tiếp tục. Trong hơn 41 nghìn mẫu ADN đang được lưu giữ hôm nay vẫn còn biết bao hy vọng của những người mẹ, người anh, người em và nhiều thế hệ con cháu đang kiên trì tìm kiếm người thân.

Mỗi kết quả đối sánh thành công không chỉ trả lại tên cho một liệt sĩ mà còn khép lại một cuộc chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ, để những người đã khuất được trở về với quê hương, với gia đình và với chính tên tuổi của mình.