Lễ hội đền Quả Sơn - Dấu ấn văn hóa ngàn năm

Tri ân bậc khai mở đất Hoan Châu

Đền Quả Sơn nằm bên bờ sông Lam, từ lâu đã trở thành một địa chỉ văn hóa tâm linh quan trọng của người dân xứ Nghệ. Ngôi đền được lập để thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (995 - 1057), con trai thứ tám của vua Lý Thái Tổ, người từng được triều đình nhà Lý cử vào trấn nhậm vùng Hoan Châu.

Theo nhiều tài liệu lịch sử và thư tịch cổ, trong thời gian cai quản vùng đất này, Lý Nhật Quang đã có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của địa phương.

Ông khuyến khích nhân dân khai hoang, mở rộng ruộng đất, phát triển nông nghiệp, ổn định đời sống và xây dựng hệ thống quản lý hành chính chặt chẽ. Nhờ đó, vùng đất Hoan Châu từ một nơi còn nhiều khó khăn dần trở nên trù phú và ổn định.

Không chỉ được người dân kính trọng bởi tài năng quản lý, Uy Minh Vương còn nổi tiếng với tầm nhìn chiến lược về địa lý và quân sự. Việc ông lựa chọn Bạch Đường làm phủ lỵ của Nghệ An thời bấy giờ được các nhà nghiên cứu đánh giá là quyết định sáng suốt.

Vùng đất này nằm giữa thế núi Quả Sơn và dòng sông Lam, vừa có vị trí giao thông thuận lợi, vừa mang yếu tố phong thủy hài hòa, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của vùng đất Nghệ An trong nhiều thế kỷ sau.

Sau khi ông qua đời, nhân dân nhiều vùng dọc sông Lam đã lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của vị Tri châu tài đức. Trải qua các triều đại phong kiến, đặc biệt dưới triều Nguyễn, ông được sắc phong là “Uy Minh Dực Bảo Trung Hưng Thượng đẳng thần”.

Những sắc phong ấy không chỉ ghi nhận công lao của một vị quan tài năng mà còn thể hiện sự tôn kính của triều đình và nhân dân đối với người đã có công lớn với vùng đất Hoan Châu.

Nghi lễ cổ truyền bên dòng Lam

Hằng năm, từ ngày 18 đến 20 tháng Giêng âm lịch, nhân dân xã Bạch Ngọc lại long trọng tổ chức lễ hội đền Quả Sơn. Đây là một trong những lễ hội dân gian tiêu biểu của Nghệ An, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương về tham dự.

Năm 2019, lễ hội đền Quả Sơn chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa của lễ hội mà còn mở ra cơ hội để bảo tồn và phát huy những nét đẹp truyền thống của địa phương.

Phần lễ của hội được tổ chức trang nghiêm với nhiều nghi thức cổ truyền như lễ khai quang, tẩy uế, lễ yết cáo và lễ chính tế. Mỗi nghi lễ đều mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện lòng thành kính của nhân dân đối với vị thần được tôn thờ.

Trong đó, đặc sắc nhất là lễ rước Uy Minh Vương Lý Nhật Quang từ đền Quả Sơn lên chùa Bà Bụt, hay còn gọi là Tiên Tích Tự. Theo truyền thuyết dân gian, trước khi xuất quân đánh giặc, Lý Nhật Quang thường lên chùa Tiên Tích để cầu nguyện. Sau mỗi lần chiến thắng trở về, ông cũng lên đây để tạ ơn trời đất và các bậc thần linh.

Chính vì vậy, trong lễ hội ngày nay vẫn duy trì nghi thức rước thần từ đền lên chùa như một cách tái hiện truyền thống lịch sử. Lễ rước được tổ chức với hai tuyến: rước đường bộ và rước đường sông.

Trên dòng Lam giang, đoàn rước thủy với những chiếc thuyền trang trí cờ hoa rực rỡ nối đuôi nhau di chuyển tạo nên khung cảnh vừa trang nghiêm vừa sinh động. Hình ảnh ấy gợi nhớ đến những đoàn thủy quân năm xưa của Uy Minh Vương luyện tập và xuất quân.

Cùng lúc đó, đoàn rước đường bộ với kiệu thần, cờ lọng, đội tế lễ trong trang phục truyền thống cùng tiếng trống, tiếng chiêng vang vọng đã tạo nên bầu không khí linh thiêng và náo nức. Đặc biệt, vào sáng sớm ngày 20 tháng Giêng - thời điểm diễn ra lễ rước chính không gian lễ hội trở nên rộn ràng với hàng nghìn người tham gia.

Gìn giữ di sản qua bao thế hệ

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, lễ hội đền Quả Sơn còn mang đến không khí vui tươi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian truyền thống.

Các trò chơi như kéo co, đấu vật, cờ người hay các hoạt động văn nghệ dân gian thu hút đông đảo người dân tham gia. Đây không chỉ là dịp để mọi người giao lưu, gắn kết cộng đồng mà còn góp phần bảo tồn những nét đẹp văn hóa lâu đời của quê hương xứ Nghệ.

Nếu đền Cờn ở vùng biển Nghệ An là biểu tượng tín ngưỡng của cư dân miền biển thì đền Quả Sơn lại được xem là trung tâm văn hóa - lịch sử của vùng trung du bên dòng sông Lam. Ngôi đền không chỉ mang giá trị tâm linh mà còn là dấu ấn của một thời kỳ lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của vùng đất Hoan Châu.

Trải qua gần một nghìn năm lịch sử, đền Quả Sơn vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người dân địa phương. Không gian núi Quả, sông Lam hòa quyện với các truyền thuyết, nghi lễ và lễ hội đã tạo nên một quần thể văn hóa đặc sắc.

Ngày nay, lễ hội đền Quả Sơn không chỉ là dịp sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng mà còn góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Qua những nghi thức, câu chuyện lịch sử và các hoạt động văn hóa, thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về cội nguồn, về những bậc tiền nhân đã góp công xây dựng và bảo vệ quê hương.

Giữa nhịp sống hiện đại, việc bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội đền Quả Sơn càng trở nên ý nghĩa. Đó không chỉ là gìn giữ một di sản văn hóa mà còn là cách để nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc, khơi dậy tinh thần đoàn kết cộng đồng và tiếp nối đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt.

Mỗi độ xuân về, khi tiếng trống hội vang lên bên dòng Lam giang, lễ hội đền Quả Sơn lại trở thành nơi hội tụ của ký ức lịch sử, của lòng biết ơn và niềm tự hào. Những giá trị văn hóa ấy vẫn đang được gìn giữ, lan tỏa từ quá khứ đến hiện tại, để tiếp tục tỏa sáng trong đời sống hôm nay và mai sau.