Văn hóa - Du lịch

Lão Trượng: Biểu tượng của rối cạn Tế Tiêu và văn hóa làng quê Bắc Bộ

Nhât Minh • 04/06/2026 - 11:09

Nghệ thuật múa rối cạn của Tế Tiêu (xã Mỹ Đức, Hà Nội) tính đến nay đã tồn tại được hơn 400 năm, từ thời Lê Trung Hưng. Ra đời dưới sức sáng tạo và hoàn cảnh sinh hoạt của những bậc tiền nhân từ thời khai hoang, lịch sử múa rối cạn Tế Tiêu từ lâu đã gắn liền sâu sắc với đời sống sinh hoạt của Làng quê Bắc bộ. Và nhân vật Lão Trượng chính là biểu tượng cho sự gắn bó ấy.

Trong văn hóa của người Việt xưa, những vị trưởng lão, người cao tuổi của làng với kiến thức, kinh nghiệm trong thực tế luôn được nhân dân kính trọng, tôn vinh, đó là truyền thống “trọng lão” và nhân vật Lão Trượng trong múa rối cạn là biểu tượng cho hình mẫu ấy.

Theo chia sẻ của Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng, trong các trò diễn của rối cạn Tế Tiêu, Lão Trượng không chỉ là một nhân vật biểu diễn, ông giống như hình bóng của cả một thế hệ từng sống trong tiếng trống hội làng, trong những mùa lễ hội sân đình và trong nếp sinh hoạt cộng đồng của làng quê Bắc Bộ xưa.

“

“Lão Trượng giống như những người già làng quê ngày xưa. Nhân vật này không chỉ để biểu diễn mà còn mang ký ức của làng quê Bắc Bộ”

Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng

Lão Trượng xuất hiện không chỉ để cung cấp tiếng cười, mà còn đóng vai trò là một lăng kính đạo đức, thông thái, nhiều khi là châm biếm sâu cay nhằm mang đến cho khán giả những thông điệp, bài học sâu sắc nhưng cũng vô cùng nhẹ nhàng qua những câu đùa dí dỏm.

Nhiều năm qua, Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng vẫn là người điều khiển nhân vật Lão Trượng trên sân khấu rối cạn.

Gắn bó sâu sắc với múa rối từ khi từ còn nhỏ, với Nghệ nhân Phạm Công Bằng, rối cạn Tế Tiêu nói chung và Lão Trượng nói riêng từ lâu đã như máu thịt. Trong căn nhà đầy những con rối gỗ in dấu thời gian, ông vẫn miệt mài sửa rối, làm rối và tập lại từng động tác của Lão Trượng như một phần công việc quen thuộc của đời mình.

“Lão Trượng giống như những người già làng quê ngày xưa. Nhân vật này không chỉ để biểu diễn mà còn mang ký ức của làng quê Bắc Bộ”, nghệ nhân Phạm Công Bằng chia sẻ.

Khác với Chèo, Tuồng hay Cải lương, các vở diễn trong nghệ thuật múa rối không quá phổ biến, thay vào đó là những trò diễn ngắn, chỉ khoảng 30-40 phút một trò. Việc không cần tuân theo một vở diễn với kịch bản cụ thể, mà có thể dựa vào sự sáng tạo của riêng bản thân và đội ngũ đã đưa người nghệ nhân đến rất gần nhân vật. Qua đó, mọi tâm tư, cảm xúc, và thông điệp cũng được nghệ nhân cá nhân hóa, đồng thời cũng phần nào bắt nhịp với hơi thở của thời đại theo cách linh hoạt hơn.

Nghệ nhân Phạm Công Bằng chia sẻ thêm, việc nhập tâm vào nhân vật không chỉ giúp rèn luyện kĩ năng, mà còn giúp ông có một góc nhìn mới, học được nhiều thứ từ chính nhân vật ấy, từ những châm ngôn hay chính những lời châm biếm dí dỏm mà cũng rất thâm thúy.

Có lẽ cũng vì vậy mà theo thời gian, nghệ nhân Phạm Công Bằng dần mang dáng vẻ giống chính nhân vật mà ông điều khiển - điềm đạm, từ tốn và lặng lẽ lưu giữ những ký ức cũ của sân đình Bắc Bộ.

Trong các buổi biểu diễn rối cạn Tế Tiêu, Lão Trượng luôn là nhân vật giữ nhịp cho sân khấu. Ông xuất hiện như một người kể chuyện, kết nối các tích trò dân gian bằng giọng nói chậm rãi và những câu thoại mang đậm màu sắc làng quê.

Theo ông Lê Trọng Đạt, Phó Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Tế Tiêu, rối cạn từ lâu đã trở thành một phần đời sống văn hóa tinh thần của người dân nơi đây.

“Đây không chỉ là nghệ thuật biểu diễn mà còn là ký ức của làng quê, của lễ hội và của nhiều thế hệ người dân Tế Tiêu”, ông Lê Trọng Đạt cho biết.

Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, Lão Trượng vẫn bước ra sân khấu bằng dáng vẻ chậm rãi quen thuộc, như một người già của làng quê Bắc Bộ chưa bao giờ rời khỏi ký ức cộng đồng.

Và có lẽ điều khiến rối cạn Tế Tiêu trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở nghệ thuật biểu diễn, mà ở cách những con rối gỗ ấy vẫn kể lại cho người hôm nay về một không gian văn hóa từng tồn tại rất sâu trong đời sống người Việt - nơi tiếng trống đình, lời ăn tiếng nói dân gian và ký ức làng quê vẫn còn hiện diện qua đôi tay của những người nghệ nhân như Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng.