Lạm dụng AI trong sáng tác văn học nghệ thuật, mất nhiều hơn được

AI có thể tạo ra nội dung dựa trên các thuật toán và dữ liệu đã được lập trình, nhưng nó thiếu khả năng thể hiện cảm xúc và trải nghiệm cá nhân của con người. Điều này có thể dẫn đến việc sản phẩm nghệ thuật trở nên đồng nhất và thiếu chiều sâu.

Khi AI tạo ra các tác phẩm nghệ thuật hoặc văn học, câu hỏi về quyền sở hữu trí tuệ trở nên phức tạp. Ai sẽ là người sở hữu bản quyền của tác phẩm: lập trình viên, người sử dụng hay chính AI?

Trí tuệ nhân tạo có thể được sử dụng để tạo ra các tác phẩm giả mạo, từ văn bản đến hình ảnh, gây khó khăn trong việc phân biệt giữa tác phẩm thật và giả. Điều này có thể làm giảm giá trị của nghệ thuật và văn học.

Sự phát triển của AI có thể dẫn đến việc giảm nhu cầu về các nghệ sĩ và nhà văn truyền thống, gây ra lo ngại về việc mất việc làm trong ngành sáng tạo.

Khi AI tạo ra nội dung, việc đánh giá chất lượng và giá trị nghệ thuật của nó trở nên khó khăn hơn. Các tiêu chí truyền thống có thể không còn phù hợp để đánh giá các tác phẩm được tạo ra bởi AI.

Việc sử dụng AI trong sáng tác nghệ thuật đặt ra nhiều câu hỏi về đạo đức. Ai sẽ chịu trách nhiệm cho các tác phẩm gây tranh cãi hoặc phản cảm do AI tạo ra? Cái đích mà người sáng tác hướng đến là chân, thiện, mỹ sẽ bị đặt dấu hỏi lớn. Bởi cái gốc, cái thật đã bị đánh tráo.

Nghệ thuật và văn học thường phản ánh những trải nghiệm, cảm xúc và giá trị của con người. Sử dụng AI có thể làm giảm sự kết nối giữa nghệ sĩ và khán giả, khi mà tác phẩm không còn được sáng tác từ những cảm xúc chân thật.

Việc phát triển và sử dụng AI trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật cần được thực hiện một cách cẩn thận, với sự cân nhắc về những mặt trái này để đảm bảo rằng giá trị của nghệ thuật và văn học là hơi thở cuộc sống thực thụ.

Trao đổi với PV, nhà thơ Phạm Thị Kim Khánh (Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam) cho biết, AI đem lại công cụ hỗ trợ hữu ích cho quá trình sáng tạo, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa trợ giúp kỹ thuật và sáng tạo bằng trải nghiệm sống.

Nếu quá dựa vào công nghệ, tác phẩm có thể trơn tru hơn nhưng dễ phai đi dấu ấn cá nhân và nhạt đi chất lượng cảm xúc. Thiết nghĩ, mỗi văn nghệ sĩ chỉ nên xem AI như một kênh tham khảo, một người trợ lý kỹ thuật, còn phần cốt lõi vẫn phải đi ra từ trải nghiệm, cảm xúc và lao động nghiêm túc của chính mình.

Các đơn vị, Hội Nhà văn, văn học nghệ thuật các địa phương cần có những buổi trao đổi nghề về cách sử dụng công nghệ một cách tỉnh táo và có đạo đức, để công cụ mới phục vụ sáng tạo, chứ không dẫn dắt sáng tạo, công cụ hỗ trợ sáng tạo chứ không làm thay trách nhiệm của văn nghệ sỹ.

Các cơ quan Hội và cả chính những người sáng tác cần thường xuyên đi thực tế, tham dự các cuộc thi bằng chính năng lực của mình. “Qua theo dõi và trực tiếp tham gia một số hoạt động chuyên môn trong năm qua, tôi nhận thấy việc Hội chủ động tổ chức nhiều cuộc thi sáng tác và hỗ trợ văn nghệ sĩ đi thực tế đã tạo ra dấu ấn nổi bật, có ý nghĩa nghề nghiệp rõ rệt và sức lan tỏa tích cực trong đời sống văn học nghệ thuật”, nhà thơ Kim Khánh nói.

Tại Hội Văn học nghệ thuật Thanh Hóa, năm 2025 đã phát động 2 cuộc thi sáng tác văn học nghệ thuật và 1 cuộc thi truyện ngắn trên Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh. Việc tổ chức các cuộc thi không chỉ dừng lại ở ý nghĩa phong trào mà thực sự trở thành một “điểm kích hoạt” sáng tạo, tạo ra không gian nghề nghiệp, môi trường cạnh tranh lành mạnh và động lực mạnh mẽ trong lao động chuyên môn cho hội viên.

Các cuộc thi được chuẩn bị tương đối bài bản, thể lệ rõ ràng, định hướng đề tài phù hợp với đời sống đương đại, qua đó thu hút được sự quan tâm và tham gia của đông đảo tác giả trong và ngoài tỉnh.

Từ góc độ người sáng tác, có thể thấy rõ ý nghĩa quan trọng của các cuộc thi do Hội tổ chức ở ba phương diện. Trước hết, đó là cơ chế khơi nguồn cảm hứng và trách nhiệm nghề nghiệp, tức là khi có đề tài, có hạn mức thời gian, có chuẩn mực đánh giá, người nghệ sĩ buộc phải đào sâu suy nghĩ, nâng cao chất lượng biểu đạt và làm mới tư duy sáng tạo.

Bên cạnh đó, các cuộc thi tạo ra được môi trường cạnh tranh lành mạnh, giúp phát hiện nhân tố mới, bồi dưỡng lực lượng kế cận, đồng thời thúc đẩy sự tự hoàn thiện của từng tác giả.

Thông qua hệ thống chấm chọn, công bố và trao giải, các giá trị nghệ thuật được thẩm định, tôn vinh và lan tỏa, góp phần định hướng thẩm mỹ và nâng cao mặt bằng sáng tác chung.

Điểm đáng ghi nhận là các cuộc thi được triển khai song song với hoạt động tổ chức cho văn nghệ sĩ đi thực tế sáng tác. Đây là giải pháp rất phù hợp với đặc thù lao động văn học nghệ thuật.

Thực tế sáng tác giúp người nghệ sĩ tiếp cận trực tiếp đời sống, mở rộng trường quan sát, tích lũy trải nghiệm, từ đó làm giàu vốn sống và chiều sâu cảm xúc. Nhiều tác phẩm có chất lượng trong năm qua cho thấy dấu ấn rõ nét của quá trình thâm nhập thực tế, đời sống trong các tác phẩm chân thực hơn, sinh động hơn và chiều sâu xã hội rõ hơn.

Thông qua các cuộc thi và những đợt đi thực tế, ý thức trách nhiệm và cảm hứng sáng tạo của văn nghệ sĩ được khơi dậy mạnh mẽ. Phần thưởng lớn nhất đối với người tham dự không chỉ là giá trị vật chất của giải thưởng, mà chính là sự trưởng thành về nghề nghiệp và sự ra đời của những tác phẩm được đầu tư công phu, những đứa con tinh thần mang dấu ấn tìm tòi, đổi mới và lao động nghiêm túc.

Ở phạm vi rộng hơn, các cuộc thi do Hội tổ chức còn có sức lan tỏa xã hội rõ rệt. Tác phẩm dự thi và đoạt giải được công bố, giới thiệu trên tạp chí chuyên ngành và các kênh truyền thông đã góp phần quảng bá hình ảnh vẻ đẹp bất tận của văn hóa, con người Thanh Hóa đến bạn bè cả nước.

Từ đó, vị thế và uy tín của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thanh Hóa tiếp tục được củng cố trong hệ thống các hội chuyên ngành và trong đời sống văn học nghệ thuật cả nước. Văn học nghệ thuật thực sự trở thành một kênh phản ánh, đồng hành và đóng góp thiết thực vào đời sống tinh thần xã hội.

Thành công của các cuộc thi không chỉ thể hiện ở quy mô tổ chức và số lượng tác phẩm tham dự, mà còn được khẳng định bằng chất lượng nhiều tác phẩm đoạt giải có chiều sâu tư tưởng, mới trong cách thể hiện và giàu hơi thở đời sống. Tuy nhiên, đứng trước sự phát triển rất nhanh của trí tuệ nhân tạo, người làm văn học nghệ thuật cũng không khỏi có những băn khoăn, trăn trở.

Thời gian tới, nên tiếp tục duy trì các cuộc thi sáng tác theo hướng ổn định, có chiều sâu, đồng thời mở rộng thêm không gian cho lực lượng trẻ và các thể nghiệm mới. Các chuyến đi thực tế nên gắn với chuyên đề cụ thể, kết hợp trao đổi nghiệp vụ để nâng cao hiệu quả chuyên môn.

Bên cạnh đó, cần chú trọng hơn khâu giới thiệu, quảng bá và phê bình tác phẩm sau cuộc thi để kéo dài hiệu ứng lan tỏa và gia tăng giá trị sử dụng xã hội của tác phẩm. Người sáng tác phải là cầu nối để truyền tải hơi thở cuộc sống, thời đại vào trong tác phẩm của mình chứ không thể nhờ làm giúp, làm hộ.