Khi vàng, kim cương không chỉ được định giá bằng tiền

Thị trường vàng, bạc, đá quý và kim cương tại Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn nhiều biến động, không chỉ bởi giá cả liên tục thay đổi mà còn bởi những vụ việc liên quan đến nguồn gốc, kiểm định, buôn lậu và chất lượng hàng hóa được cơ quan chức năng phát hiện thời gian gần đây.

Nếu những cơn tăng giá của vàng thường kích hoạt tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội, khiến người dân đổ xô mua vào, thì các thông tin về kim cương nhập lậu, trang sức xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp hay vàng không rõ nguồn gốc lại tạo ra tâm lý ngược lại, đó là nghi ngờ và thận trọng. Người tiêu dùng vì thế rơi vào tình thế khó: khi giá tăng thì sợ không mua sẽ lỡ cơ hội, nhưng khi thị trường xuất hiện thông tin tiêu cực lại lo sản phẩm đang nắm giữ có thực sự đúng chất lượng, nguồn gốc và giá trị như cam kết ban đầu hay không.

Trong năm 2026, nhiều vụ việc lớn liên quan thị trường vàng và kim cương đã được cơ quan chức năng điều tra, khởi tố. Các vụ án đều đang được xử lý theo trình tự pháp luật và cần được nhìn nhận đúng phạm vi, tránh suy diễn từ sai phạm của một số cá nhân, tổ chức thành kết luận về toàn bộ doanh nghiệp hay cả thị trường. Tuy nhiên, việc liên tiếp xuất hiện những vụ việc có quy mô lớn rõ ràng đã tác động đến niềm tin của người mua.

Niềm tin thị trường bị thử thách từ giá đến chất lượng

Trao đổi với báo Công lý, Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, cho rằng hệ thống pháp luật hiện nay về cơ bản đã có những quy định tương đối đầy đủ để bảo vệ người tiêu dùng, từ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại đến các quy định xử phạt liên quan. Theo ông, điểm yếu hiện nay không hoàn toàn nằm ở việc thiếu luật, mà chủ yếu ở khâu thực thi, kiểm tra, giám sát và truy xuất nguồn gốc. Với các mặt hàng có giá trị cao như vàng, đá quý và kim cương, cần chuẩn hóa hoạt động kiểm định, tăng hậu kiểm và nâng trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc cung cấp thông tin cho khách hàng.

Nhận định này khá sát với thực tế các vụ án vừa qua. Khi một lượng lớn kim cương nhập lậu có thể được đưa vào lưu thông bằng những phương thức che giấu nguồn gốc, hay khi các sản phẩm trang sức xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp có thể được chế tác và bán trên thị trường trong thời gian dài, cơ chế quản lý dựa chủ yếu vào hồ sơ riêng lẻ và kiểm tra sau vi phạm sẽ khó theo kịp thực tế. Thị trường vàng, bạc, đá quý và kim cương vì vậy cần một mô hình quản lý dựa nhiều hơn vào dữ liệu và khả năng đối chiếu thông tin giữa các khâu.

Từ quản lý giao dịch đến truy xuất từng sản phẩm

Với thị trường vàng, quá trình chuyển sang quản lý bằng dữ liệu đã bắt đầu rõ hơn sau khi Nghị định 232/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 24/2012/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/10/2025. Một trong những quy định tác động trực tiếp tới người dân là giao dịch mua, bán vàng có giá trị từ 20 triệu đồng trong một ngày trở lên của một khách hàng phải thực hiện qua tài khoản thanh toán.

Quy định này không làm giá vàng tăng hay giảm, nhưng tạo dấu vết giao dịch rõ hơn, giúp cơ quan quản lý thuận lợi trong việc theo dõi dòng tiền, kiểm tra giao dịch bất thường, phòng chống rửa tiền và quản lý thuế. Nghị định mới cũng mở rộng cơ chế tham gia sản xuất vàng miếng đối với các doanh nghiệp, ngân hàng đáp ứng điều kiện, đồng thời tăng yêu cầu về báo cáo và dữ liệu thị trường.

Tuy nhiên, với kim cương và đá quý, quản lý giao dịch bằng dòng tiền mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Điều cần thiết hơn là quản lý được chính sản phẩm.

Ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi đề xuất xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử thống nhất cho vàng, bạc, đá quý và kim cương. Theo ông, mỗi sản phẩm cần có mã định danh gắn với thông tin về nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, đơn vị kiểm định và dữ liệu liên quan trong quá trình lưu thông. Đây có thể được xem như một “hộ chiếu” của sản phẩm, giúp người mua kiểm tra thông tin trước khi giao dịch và giúp cơ quan quản lý truy vết khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Ý tưởng này có ý nghĩa thực tế nếu dữ liệu phía sau mã định danh được xây dựng đủ sâu. Một mã QR chỉ dẫn tới trang quảng cáo hoặc thông tin do doanh nghiệp tự nhập không thể thay thế cơ chế truy xuất nguồn gốc. Hệ thống phải cho phép đối chiếu giữa thông tin nhập khẩu, đơn vị phân phối, tổ chức kiểm định, hóa đơn và giao dịch bán ra.

Nếu một doanh nghiệp đột ngột ghi nhận lượng lớn kim cương dưới hình thức mua lại từ cá nhân, dữ liệu phải đủ khả năng phát hiện sự bất thường. Nếu một chứng thư được sử dụng cho nhiều sản phẩm khác nhau, hệ thống phải nhận diện được dấu hiệu trùng lặp. Nếu hàng hóa được nhập khẩu chính ngạch, thông tin từ khâu nhập khẩu đến cửa hàng phải có khả năng nối với nhau.

Bên cạnh truy xuất nguồn gốc, tính độc lập của hoạt động kiểm định cũng cần được tăng cường. Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng Việt Nam nên nghiên cứu phát triển hệ thống tổ chức kiểm định độc lập theo chuẩn mực quốc tế, có năng lực chuyên môn và được thị trường công nhận rộng rãi.

Với các doanh nghiệp kinh doanh quy mô lớn, cơ chế công khai thông tin cũng cần đầy đủ hơn, không chỉ dừng ở giá bán mà phải bao gồm tiêu chuẩn chất lượng, đơn vị cấp chứng thư, chính sách đổi trả, mức thu mua lại và những trường hợp bị khấu trừ. Điều này đặc biệt quan trọng với kim cương, đá quý và trang sức, bởi giá bán lẻ ban đầu thường bao gồm nhiều yếu tố mà người mua không thể thu hồi đầy đủ khi bán lại.

Ở góc độ chính sách, những thay đổi gần đây trong quản lý thị trường vàng cho thấy Nhà nước đang chuyển dần từ tư duy kiểm soát trực tiếp sang quản trị bằng điều kiện, dữ liệu và minh bạch.

Trước đó, tại các phiên thảo luận về kinh tế xã hội, một số đại biểu Quốc hội cũng từng đề cập tình trạng thị trường vàng bất định, chênh lệch giá trong nước và thế giới cao, đồng thời kiến nghị mở rộng nguồn cung thông qua các doanh nghiệp đủ điều kiện. Nhưng những vụ việc liên quan vàng và kim cương vừa qua cho thấy mở rộng thị trường phải luôn đi kèm nâng cao năng lực giám sát. Càng nhiều chủ thể tham gia, yêu cầu minh bạch càng cao; càng nhiều kênh cung ứng, khả năng truy xuất càng phải tốt; và với hàng hóa có giá trị càng lớn, trách nhiệm của doanh nghiệp, đơn vị kiểm định và cơ quan quản lý càng phải rõ ràng.

Cuối cùng, chính người tiêu dùng cũng cần thay đổi cách tiếp cận. Vàng, bạc, đá quý và kim cương đều có giá trị nhưng không phải cùng một loại tài sản và cũng không có khả năng thanh khoản giống nhau. Người mua cần phân biệt vàng tích trữ với trang sức, phân biệt kim cương với sản phẩm đầu tư tài chính, đồng thời hiểu rằng chứng thư kiểm định không thể thay thế hoàn toàn việc truy xuất nguồn gốc. Trước khi giao dịch, khách hàng nên kiểm tra doanh nghiệp bán hàng, yêu cầu hóa đơn, lưu chứng từ, tìm hiểu đơn vị kiểm định và hỏi rõ điều kiện mua lại. Đây là lớp bảo vệ đầu tiên trước khi trông chờ vào cơ quan quản lý.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, về lâu dài cần chuyển dần từ tư duy “tích trữ tài sản” sang “quản trị tài sản”, trong đó người dân hiểu rõ đặc điểm từng loại tài sản, biết phân bổ rủi ro và không ra quyết định chỉ dựa trên tâm lý đám đông.

Một thị trường minh bạch không thể loại bỏ hoàn toàn vi phạm, nhưng sẽ khiến vi phạm khó ẩn mình hơn và giảm nguy cơ để người tiêu dùng trở thành người cuối cùng biết rủi ro của món tài sản mình đã bỏ tiền mua.