Khi AI biết viết, nhà báo phải làm gì?

Một buổi sáng, tại phòng biên tập của một tòa soạn điện tử, một biên tập viên mở hai bản thảo trên màn hình máy tính. Cả hai cùng phản ánh một sự kiện, cùng sử dụng một nguồn dữ liệu và có độ dài tương đương. Một bản do phóng viên gửi về sau nhiều giờ xử lý thông tin. Bản còn lại được tạo ra từ một công cụ trí tuệ nhân tạo.

Biên tập viên đọc bản thứ nhất rồi chuyển sang bản thứ hai. Trong vài phút đầu tiên, sự khác biệt gần như không dễ nhận ra. Cả hai đều có cấu trúc hoàn chỉnh, có số liệu, có trích dẫn và đáp ứng những yêu cầu cơ bản của một bản tin. Thế nhưng, càng đọc kỹ, khoảng cách giữa hai văn bản càng hiện rõ. Một bản kể lại những gì đã xảy ra. Bản còn lại cố gắng lý giải vì sao sự việc ấy đáng để công chúng quan tâm.

“AI có thể tổng hợp dữ liệu rất nhanh, nhưng nó không tự đặt câu hỏi”, vị biên tập viên nhận xét sau khi gấp hai bản thảo lại.

Câu nói ấy không chỉ phản ánh sự thay đổi đang diễn ra trong các tòa soạn. Nó còn chạm đến một câu hỏi lớn hơn mà báo chí toàn cầu đang đối diện: khi máy móc ngày càng viết nhanh hơn, điều gì còn làm nên giá trị của một nhà báo?

Chỉ trong vài năm, AI đã đi từ vị trí của một khái niệm công nghệ trở thành công cụ xuất hiện trong công việc hằng ngày của nhiều phóng viên, biên tập viên. Từ việc tóm tắt báo cáo, xử lý dữ liệu, dịch thuật cho tới gợi ý tiêu đề, công nghệ giúp rút ngắn đáng kể thời gian cho nhiều công đoạn từng tiêu tốn hàng giờ làm việc.

Trong suốt lịch sử phát triển của báo chí, công nghệ luôn làm thay đổi cách thức tác nghiệp. Máy đánh chữ thay thế việc viết tay. Máy ảnh kỹ thuật số thay đổi quy trình sản xuất ảnh báo chí. Internet làm thay đổi cách tin tức được phát hành và tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, AI tạo ra một cảm giác khác biệt. Lần đầu tiên xuất hiện một công nghệ có thể thực hiện chính công việc vốn được xem là biểu tượng của nghề báo, đó là tạo ra văn bản.

Là người trực tiếp sử dụng AI trong quá trình làm việc, nhiều phóng viên trẻ thừa nhận họ nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ công nghệ mới. Những công việc từng chiếm nhiều giờ đồng hồ nay có thể được rút ngắn đáng kể. Việc xử lý dữ liệu, tổng hợp thông tin hay tìm kiếm tài liệu tham khảo trở nên thuận lợi hơn. Trong bối cảnh lượng thông tin mỗi ngày tăng lên với tốc độ rất lớn, AI giúp người làm báo tiết kiệm thời gian để tập trung vào các công việc đòi hỏi sự tương tác trực tiếp với con người.

Nhìn từ góc độ đó, AI rõ ràng đang mở ra những cơ hội mới cho báo chí. Công nghệ có thể hỗ trợ xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ mà con người khó thực hiện trong thời gian ngắn. Nó cũng giúp các tòa soạn tối ưu hóa quy trình làm việc trong bối cảnh tốc độ sản xuất thông tin ngày càng được đẩy lên cao. Tuy nhiên, chính sự thuận tiện ấy cũng đặt ra những câu hỏi không dễ trả lời.

Trong nhiều cuộc thảo luận về tương lai báo chí, người ta thường đặt vấn đề AI có thể thay thế nhà báo hay không. Thực tế cho thấy đây có lẽ chưa phải mối bận tâm lớn nhất. Điều khiến nhiều người làm nghề suy nghĩ hơn nằm ở một khía cạnh khác: khi mọi thứ trở nên quá dễ dàng, liệu những kỹ năng nền tảng của nghề báo có đang âm thầm bị bào mòn?

Anh Xuân Tiến- một biên tập viên lâu năm từng chia sẻ rằng anh không lo AI viết hay hơn phóng viên. Điều khiến anh băn khoăn là khả năng một ngày nào đó người làm nghề quen với việc nhận câu trả lời có sẵn thay vì tự đi tìm câu trả lời.

Nhận xét ấy phản ánh một nguy cơ ít được nhắc đến. Trong nhiều năm, một phóng viên khi tiếp cận bộ hồ sơ dày hàng trăm trang buộc phải tự đọc, tự đối chiếu dữ liệu và tự tìm kiếm những chi tiết bất thường. Quá trình ấy mất nhiều thời gian, nhưng cũng chính trong quá trình ấy, các kỹ năng nghề nghiệp được hình thành. Người làm báo học cách nghi ngờ một con số bất hợp lý, phát hiện một mốc thời gian không khớp hoặc nhận ra một chi tiết tưởng chừng nhỏ nhưng có thể mở ra hướng tiếp cận hoàn toàn mới.

Nhà báo Văn Thi - một người chuyên viết về mảng điều tra từng kể rằng trong quá trình đọc hồ sơ về một vụ việc kéo dài nhiều năm, anh vô tình chú ý đến một chi tiết rất nhỏ nằm ở cuối một phụ lục. Đó chỉ là một con số chênh lệch so với các tài liệu còn lại. Nếu nhìn riêng lẻ, sự khác biệt ấy gần như không đáng chú ý. Nhưng chính từ dấu hiệu nhỏ đó, anh tiếp tục lần theo các tài liệu liên quan và phát hiện nhiều thông tin quan trọng giúp làm rõ bản chất vụ việc. “Nếu chỉ đọc bản tóm tắt, có thể tôi đã bỏ qua chi tiết ấy”, anh nói.

Câu chuyện đó cũng gợi ra một trong những thách thức lớn nhất mà AI đặt ra cho nghề báo. Công nghệ có thể giúp rút ngắn thời gian xử lý thông tin, nhưng không thể thay thế quá trình tự mình đọc, tự mình đối chiếu và tự mình phát hiện vấn đề. Đó là những năng lực được hình thành từ trải nghiệm nghề nghiệp, đồng thời là nền tảng tạo nên giá trị của người làm báo.

Trong hàng nghìn thông tin xuất hiện mỗi ngày, thách thức của nghề báo chưa bao giờ chỉ là viết ra điều gì đã xảy ra. Điều khó hơn là nhận ra đâu là vấn đề đáng để công chúng quan tâm, đâu là câu hỏi cần tiếp tục được đặt ra và đâu là những chi tiết cần được theo đuổi đến cùng. Đó là quá trình lựa chọn mang tính nghề nghiệp mà hiện nay vẫn chưa thể được thay thế bằng những câu trả lời có sẵn.

Ở góc độ nào đó, AI đang buộc nghề báo phải nhìn lại chính mình. Trong nhiều năm, khả năng viết nhanh, viết tốt thường được xem là một trong những tiêu chí quan trọng của người làm báo. Sự xuất hiện của AI cho thấy việc tạo ra văn bản có thể được tự động hóa ở một mức độ nhất định. Khi đó, giá trị của nghề báo không còn nằm chủ yếu ở tốc độ gõ bàn phím.

Nhà báo Đoàn Cường (Báo Tuổi trẻ) từng kể rằng điều nhớ nhất sau mỗi phiên tòa hiếm khi nằm trong bản án. Đó thường là những phản ứng của con người. Có khi là ánh mắt của người mẹ ngồi lặng ở hàng ghế cuối phòng xử. Có khi là sự im lặng kéo dài của bị cáo trước khi trả lời một câu hỏi quan trọng. Có khi là thái độ của những người tham gia tố tụng khi một tình tiết mới bất ngờ xuất hiện. Những chi tiết ấy không phải lúc nào cũng được đưa vào bài viết. Nhưng chúng giúp người làm báo hiểu sâu hơn câu chuyện mà mình đang phản ánh.

AI có thể đọc toàn bộ hồ sơ vụ án trong vài phút, nhưng lại không thể thay người làm báo trải nghiệm thực địa, chứng kiến những phản ứng của con người hay cảm nhận đầy đủ bối cảnh của sự việc. Điều tương tự diễn ra ở nhiều lĩnh vực khác. Một công cụ có thể tổng hợp hàng nghìn dòng dữ liệu về một vụ việc dân sinh, trong khi đó những cuộc gặp gỡ, đối thoại và trải nghiệm thực tế vẫn là phần việc thuộc về con người.

Bởi vậy, nếu phải tìm một ranh giới giữa AI và nghề báo, ranh giới ấy có lẽ không nằm ở khả năng viết. Viết chỉ là bước cuối cùng của quá trình làm báo. Trước đó là hàng loạt công việc khác: phát hiện vấn đề, đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, tiếp cận hiện trường, gặp gỡ nhân vật và đưa ra những lựa chọn nghề nghiệp.

Một công cụ có thể tạo ra bản tin trong vài giây, nhưng nó không biết vì sao bản tin ấy cần được viết ra. Nó không tự quyết định được đâu là vấn đề đáng để xã hội quan tâm. Nó càng không phải là chủ thể chịu trách nhiệm trước công chúng khi thông tin được công bố.

Trong bối cảnh thông tin sai lệch và nội dung giả mạo ngày càng xuất hiện nhiều trên không gian mạng, vai trò ấy càng trở nên quan trọng hơn. Công chúng không chỉ cần thông tin nhanh. Họ cần thông tin được kiểm chứng. Họ cần những người sẵn sàng chịu trách nhiệm cho những gì mình công bố.

Có thể trong tương lai, AI sẽ tiếp tục thông minh hơn, xử lý dữ liệu nhanh hơn và tạo ra những văn bản ngày càng giống với cách viết của con người. Những công việc vốn được xem là phức tạp hôm nay có thể trở thành thao tác đơn giản vào ngày mai. Điều đó không nằm ngoài quy luật phát triển của công nghệ. Nhưng lịch sử báo chí cũng cho thấy một thực tế khác. Công chúng không tìm đến báo chí chỉ để đọc những dòng chữ được sắp xếp mạch lạc. Điều họ tìm kiếm là những thông tin đã được kiểm chứng, những câu chuyện được đặt trong bối cảnh đầy đủ và những góc nhìn được hình thành từ trách nhiệm nghề nghiệp.

Khi AI biết viết, nghề báo đứng trước một thử thách mới. Thử thách ấy không buộc người làm nghề phải cạnh tranh với máy móc về tốc độ. Nó buộc họ phải nhìn lại điều làm nên giá trị của mình. Và có lẽ, câu trả lời chưa bao giờ nằm ở bàn phím mà nó nằm ở khả năng đặt câu hỏi khi mọi người đều vội tin vào câu trả lời. Nằm ở sự hoài nghi cần thiết trước những điều tưởng như đã rõ ràng. Và, nằm ở trách nhiệm đối với từng thông tin được công bố trước công chúng.

Có thể một ngày nào đó, việc tạo ra một bài báo sẽ chỉ mất vài giây. Thế nhưng trước khi một thông tin được công bố, vẫn sẽ cần một con người quyết định có nên tin vào nó hay không. Và có lẽ, đó cũng là nơi nghề báo bắt đầu.