Hoa gói, hoa đĩa - nét thanh tao trong nếp sống người Hà Nội

Trước kia, mỗi buổi sớm ngày Rằm hay mùng Một, trên những gánh hoa rong hoặc tại các chợ truyền thống luôn có những đĩa hoa nhỏ được gói cẩn thận trong lá dong, lá sen hoặc giấy bản. Người mua không chọn hoa để cắm lọ mà chọn từng "mâm hoa", "đĩa hoa" đã được sắp đặt sẵn để dâng lên ban thờ gia tiên.

Khác với thú chơi hoa nhằm trang trí không gian sống, hoa bát, hoa đĩa gắn với đời sống tín ngưỡng của người Hà Nội. Đó là những loại hoa có hương thơm nhẹ, màu sắc trang nhã và mang ý nghĩa thanh khiết như ngọc lan, hoàng lan, sen, nhài, cúc vạn thọ, cúc chi chi, hoa móng rồng,... Mỗi loại hoa đều được lựa chọn kỹ lưỡng, không chỉ vì vẻ đẹp mà còn bởi quan niệm về sự trang trọng, thành kính khi dâng lên tổ tiên.

Người Hà Nội xưa thường quan niệm, hoa bày trên ban thờ không cần nhiều màu sắc hay kích thước lớn, điều quan trọng là sự tinh sạch, hương thơm và cách bày biện chỉn chu.

Từ những bông hoa bình dị đến một "tác phẩm" thủ công

Để hoàn thành một đĩa hoa truyền thống, mỗi bông hoa phải được lựa từ sớm, sao cho vừa độ nở, còn nguyên cuống và giữ được hương thơm tự nhiên.

Các loại hoa được phân tầng theo màu sắc, hình dáng rồi xếp khéo léo thành hình tròn hoặc hình cánh sen trên một chiếc đĩa sứ hoặc bát nhỏ. Xen giữa các lớp hoa là lá mùi già, lá ngâu hoặc lá xanh nhằm tạo sự hài hòa. Không cần dây buộc hay chất kết dính, những đĩa hoa được tạo nên hoàn toàn bằng sự khéo léo của đôi bàn tay và kinh nghiệm của người làm nghề.

Bà Nguyễn Thị Hồng, chủ sạp hoa gói, hoa đĩa gần 30 năm chia sẻ “Hoa bày trên đĩa để thắp hương thường xem trọng hương thơm thanh tao và mang ý nghĩa trân trọng dâng cúng tổ tiên. Thời nay, kiếm những loài hoa cổ truyền cũng không dễ, nhưng với sự đam mê, tôi vẫn dành tâm sức để làm những mâm hoa chỉn chu “đậm chất” Hà Nội xưa. Mỗi mâm hoa không cần tuân thủ theo quy chuẩn nhất định nào nhưng luôn đòi hỏi sự khéo léo, cũng như “cái tâm” đặt vào trong đó.”

Mỗi mâm hoa thường có kích thước không lớn, nhưng chứa đựng sự tỉ mỉ trong từng công đoạn. Chính vì vậy, nhiều người coi hoa bát, hoa đĩa không chỉ là sản phẩm phục vụ đời sống tâm linh mà còn là một dạng nghệ thuật sắp đặt dân gian của người Hà Nội.

Mâm hoa giữ hương sắc của một nét văn hóa

Sự thay đổi trong nhịp sống đô thị, sự xuất hiện của các cửa hàng hoa hiện đại cùng thói quen sử dụng những bó hoa cắm sẵn khiến hoa bát, hoa đĩa dần thu hẹp không gian tồn tại. Muốn tìm mua, nhiều người phải đến những quầy hàng chuyên làm hoa truyền thống hoặc đặt trước vào dịp lễ, Tết.

Chị Thu Hiền ở quận Cầu Giấy cho biết, vào ngày rằm, mùng 1 hàng tháng hay những ngày giỗ, chị hay đến mua hoa gói để dâng cúng ban thờ tổ tiên. Quầy hoa cũng bán các loại hoa theo mùa, nên chị thường xuyên đến để mua hoa gói, hoa đĩa của chị Hồng.

Chị cũng bày tỏ, nét văn hóa truyền thống này vẫn nên được lưu giữ để những bạn trẻ, những thế hệ sau có thể biết tới những mâm hoa cũng như nếp sống nhẹ nhàng của người Hà Nội xưa.

Trong dòng chảy của đô thị hóa, nhiều giá trị văn hóa có thể thay đổi để thích ứng với cuộc sống mới. Tuy nhiên, những nét đẹp như hoa bát, hoa đĩa vẫn cần được gìn giữ, bởi đó không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là biểu hiện sinh động của bản sắc văn hóa Hà Nội.

Giữ lại một đĩa hoa truyền thống trên ban thờ mỗi dịp lễ, Tết không đơn thuần là duy trì một phong tục. Đó còn là cách để những giá trị thanh lịch của người Tràng An tiếp tục được trao truyền qua nhiều thế hệ, như hương thơm dịu nhẹ của những cánh hoa vẫn âm thầm lan tỏa trong mỗi nếp nhà Hà Nội.