Hành trình tìm lại "các anh" ở công viên Lê Thị Riêng

Từ những manh mối ban đầu

Manh mối tìm kiếm mộ tập thể liệt sĩ tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nghĩa địa Đô Thành), nay là công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP.HCM xuất phát từ các bức ảnh do KTS Nguyễn Xuân Thắng (TP.HCM) thu thập.

KTS Nguyễn Xuân Thắng từng hỗ trợ cơ quan chức năng tìm mộ liệt sĩ bằng phương pháp không ảnh.

Từ năm 2018 - 2026, nhóm nghiên cứu của ông lần lượt phát hiện ba bức ảnh chụp khu vực chôn cất tập thể. Các dấu mốc đối chiếu gồm tháp nước, bốn dãy nhà hai tầng trong cư xá Bắc Hải và rãnh chôn thi thể.

Để xác định vị trí, nhóm trích xuất không ảnh từ ba nguồn. Thứ nhất là ảnh vệ tinh DS và D3C chụp các năm 1968, 1969 và 1972, lưu trữ tại Viện Địa lý quốc gia Mỹ (USGS).

Thứ hai là ảnh trên không do Tiểu đoàn Không quân Viễn thám hải ngoại của quân đội Pháp chụp giai đoạn tháng 8 - 12/1951. Thứ ba là ảnh vệ tinh Maxar và Airbus chụp các năm 2002 và 2024.

Nhóm tiếp tục đối chiếu với các bản đồ Đô thành Sài Gòn các năm 1958, 1961, 1963 và 1966; đồng thời tra cứu thêm bốn bản đồ sau năm 1975 gồm bản đồ du lịch TP.HCM, bản đồ Cục Đo đạc, bản đồ Nhà nước và bản đồ của Bộ Quốc phòng Mỹ.

Từ hàng chục nguồn tư liệu, nhóm xác định vị trí chụp ba bức ảnh nằm trong khu vực công viên Lê Thị Riêng ngày nay. Người chụp quay lưng về phía đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách Mạng Tháng 8). Thời điểm chụp được xác định vào khoảng 8 - 10 giờ ngày 12/2/1968.

Sau khi định vị được khu vực chôn cất, ông Thắng tiếp tục sử dụng phương pháp chuyển đổi hệ quy chiếu, kết hợp đối chiếu không ảnh trước và sau năm 1975, rồi chồng xếp với ảnh vệ tinh năm 2002 và 2024 để xác định vị trí cụ thể của các rãnh chôn.

Kết quả cho thấy có ba vùng nghi là rãnh mộ, diện tích khoảng 500-1.200 m2, nằm gần hồ câu cá phía sau nhà truyền thống. Khi đối chiếu với thủy đài hiện thuộc khuôn viên nhà thờ Thánh Đường, đường Nguyễn Giảng Thanh, các góc nhìn và khoảng cách đều trùng khớp.

Nhóm đã dành 8 năm nghiên cứu hình ảnh để xác định vị trí các rãnh chôn tập thể với sai số nhỏ nhất, hỗ trợ cơ quan chức năng tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Sự vào cuộc quyết liệt

Sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1978 đến năm 1983, Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán được giải tỏa, quy hoạch, cải tạo để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng.

Trong quá trình thi công san lấp, các lực lượng đã phát hiện một số dấu tích và hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, việc san lấp đã làm thay đổi hoàn toàn địa hình.

Năm 1995, các cơ quan chức năng đã nỗ lực tổ chức khảo sát, quy tập nhưng do hạn chế về phương tiện kỹ thuật chuyên dùng, công nghệ và đặc biệt là thiếu thông tin tư liệu nên việc tìm kiếm chưa đạt kết quả như mong muốn.

Thời gian gần đây, nhiều người từng chứng kiến việc chôn cất tập thể tại nghĩa địa Đô Thành đã cung cấp thông tin cho Bộ Tư lệnh TP.HCM. Các lời kể có nhiều điểm tương đồng về thời gian, địa điểm và đặc điểm hố chôn.

Nhiều người cho biết, hố chôn nằm cạnh nhà xác nghĩa trang Đô Thành, dài hơn chục mét. Đối chiếu với sơ đồ nghĩa trang và công viên hiện nay, vị trí này nằm phía sau nhà truyền thống, tương đồng với kết quả nghiên cứu từ không ảnh và bản đồ.

Các nhân chứng cũng mô tả phương tiện chở thi thể gồm xe tải quân sự GMC, xe cứu hỏa của chính quyền Việt Nam Cộng hòa và lực lượng cứu hỏa Đô Thành. Những chi tiết này trùng với hình ảnh ghi nhận trong các bức ảnh năm 1968.

Đặc biệt, nhiều hình ảnh của phía Hoa Kỳ liên quan đến trận đánh năm 1968 đã được giải mật, cung cấp cho Việt Nam.

Cùng với dữ liệu lịch sử, sơ đồ quân sự, hình ảnh tư liệu, lời kể của nhân chứng lịch sử, sự phối hợp của nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Hoa Kỳ và Bộ Tư lệnh TP.HCM, hồ sơ về khu vực nghi có mộ tập thể liệt sĩ tiếp tục được củng cố, có thêm những cơ sở thực tiễn quý giá.

Tiếp đó, vào chiều 1/6, tại Công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP.HCM), Ban Chỉ đạo 515 Thành phố đã tổ chức khảo sát thực địa và nghe báo cáo kết quả bước đầu trong quá trình tìm kiếm, xác minh vị trí nghi hố chôn tập thể các liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Tại buổi làm việc, các đại biểu đã trực tiếp khảo sát hiện trường, nghe báo cáo quá trình thu thập, phân tích dữ liệu, rà soát các nguồn thông tin lịch sử và những căn cứ bước đầu phục vụ công tác xác minh.

Trước đó, Bộ Tư lệnh Thành phố đã tập trung nghiên cứu, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, bản đồ qua các thời kỳ, hình ảnh lưu trữ trong và ngoài nước.

Đồng thời, tích cực kết nối với các chuyên gia nghiên cứu lịch sử và gặp gỡ các nhân chứng từng trực tiếp chứng kiến sự kiện diễn ra tại khu vực nghĩa trang Đô Thành trước đây, nay là Công viên Lê Thị Riêng.

Qua đó, Bộ Tư lệnh Thành phố bước đầu xác định một số khu vực có dấu hiệu liên quan đến vị trí chôn cất tập thể cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968.

Hội thảo đặc biệt "chưa từng có"

Ngày 8/6, tại TP.HCM, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Bản Chỉ đạo quốc gia) dự và chỉ đạo Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ tại khu vực Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa – Sài Gòn), nay là Công viên Lê Thị Riêng.

Hội thảo không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là dịp làm sáng tỏ những sự thật lịch sử còn chưa được giải đáp trọn vẹn, đồng thời thể hiện sâu sắc tình cảm thiêng liêng, đạo lý "đền ơn đáp nghĩa", lòng biết ơn sâu sắc của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta nói chung và mỗi đại biểu có mặt tại đây nói riêng đối với các Anh hùng liệt sĩ đã cống hiến tuổi trẻ, xương máu và cả cuộc đời mình cho độc lập dân tộc và thống nhất đất nước.

Đặc biệt, hội thảo diễn ra trong thời điểm cả nước đang thực hiện những ngày tháng cao điểm của "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin".

"Chiến dịch đang thôi thúc chúng ta từng ngày, từng giờ, từng phút, mỗi thông tin được kiểm chứng, mỗi tư liệu được đối chiếu, mỗi ký ức được nhắc lại hôm nay đều mang ý nghĩa rất đặc biệt để mong được đón các Anh hùng trở về cùng đất Mẹ và đồng đội, để lời một ca khúc tha thiết "về đây các anh ơi, hãy về đây, về nghe mẹ ru, về nghe em hát" được trở thành hiện thực", Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà chia sẻ.

Tại hội thảo, nhiều thông tin quý báu đã được cung cấp. Đại tá Bùi Yên Tĩnh - Cục phó Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu Quân đội Nhân dân Việt Nam cho biết, vị trí ba rãnh mộ nghi nằm cạnh nhà truyền thống, giữa khu trò chơi thiếu nhi và hồ câu cá trong công viên là có cơ sở khoa học.

Kết hợp với hồ sơ giải mật và tài liệu lịch sử, khu vực này có khả năng là nơi chôn cất khoảng 900 liệt sĩ.

Cục Tác chiến kiến nghị trước mắt thăm dò rãnh mộ rộng khoảng 500 m2, sau đó nghiên cứu mở rộng sang hai rãnh còn lại để tìm kiếm.

Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu - Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia cho biết sẽ huy động lực lượng, phương tiện, khoa học công nghệ bảo đảm quá trình khảo sát, tìm kiếm, quy tập được tiến hành chặt chẽ, hiệu quả, trong đó hỗ trợ TP.HCM máy ra-đa xuyên đất của Viện Thiết kế, Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật để thăm dò, khảo sát, quét ngầm toàn bộ mặt bằng khu vực tìm kiếm.

Về định hướng thời gian tới, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết sẽ tập trung xác định chính xác vị trí khu mộ tập thể, tổ chức khảo sát, tìm kiếm, khai quật, quy tập hài cốt liệt sĩ; đồng thời giám định, xác định danh tính, từng bước đưa các liệt sĩ trở về gia đình, quê hương hoặc an táng tại nghĩa trang liệt sĩ.

Phó Thủ tướng thống nhất đề xuất của Quân khu 7 về việc lấy mẫu ADN ngay khi phát hiện hài cốt để đẩy nhanh xác định danh tính.

Việc triển khai được yêu cầu theo ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm: kết hợp chặt chẽ hồ sơ, bản đồ, tài liệu, nhân chứng với ứng dụng khoa học - công nghệ hiện đại để xác định vị trí, phạm vi khu mộ; tổ chức thực hiện khẩn trương nhưng thận trọng, khoa học, hạn chế ảnh hưởng khu dân cư và đô thị; bảo đảm toàn bộ quá trình với tinh thần trách nhiệm, tôn kính và tri ân sâu sắc đối với các liệt sĩ.

Phó Thủ tướng yêu cầu UBND TP.HCM hoàn thiện phương án khảo sát thực địa, tổ chức khai quật, tìm kiếm và quy tập trước ngày 18/6, phối hợp Bộ Quốc phòng, Quân khu 7 và các đơn vị liên quan. Đồng thời, huy động tối đa nguồn lực, trong đó có các trường đại học, viện nghiên cứu phục vụ khảo sát, tìm kiếm, quy tập.

Nguyên tắc triển khai là “rõ đến đâu làm đến đó, chưa rõ tiếp tục xác minh”, bảo đảm tiến độ nhưng phải khoa học, chặt chẽ, hiệu quả, với mục tiêu triển khai từ đầu tháng 7, hướng tới kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026).