Giải mã cuộc đấu trí lịch sử tại Paris qua hai ấn phẩm đặc biệt

Hai cuốn sách không chỉ làm sáng tỏ nghệ thuật ngoại giao “vừa đánh, vừa đàm” bậc thầy mà còn là minh chứng hùng hồn cho bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Hành trình từ chiến trường đến bàn đàm phán quốc tế

Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được chính thức ký ngày 27/01/1973 tại Thủ đô Paris (Pháp) là kết quả của một quá trình đàm phán kéo dài, cam go và phức tạp bậc nhất trong lịch sử ngoại giao thế giới. Trong suốt 4 năm 8 tháng 14 ngày, đã diễn ra 202 phiên họp công khai, 45 cuộc gặp riêng cấp cao, hàng trăm cuộc họp báo và phỏng vấn. Quy mô và cường độ của tiến trình đàm phán này phản ánh rõ tính chất quyết liệt của cuộc đối đầu cân não không chỉ trên chiến trường mà còn trên mặt trận ngoại giao.

Thắng lợi của quá trình đàm phán Paris mà kết quả là Hiệp định Paris được ký kết, đã thể hiện sức mạnh tổng hợp của cả dân tộc Việt Nam dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, là sự phối hợp chặt chẽ giữa đấu tranh quân sự, chính trị và ngoại giao, đồng thời khẳng định sức mạnh của chính nghĩa Việt Nam trong lòng bạn bè quốc tế. Cho đến nay, mốc son chói lọi trong lịch sử ngoại giao Việt Nam ấy vẫn còn vẹn nguyên ý nghĩa, giá trị với những bài học quý giá và vô cùng sâu sắc.

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, rất nhiều ấn phẩm viết về cuộc đàm phán Paris. Trong dòng chảy đó, cuốn sách Hiệp định Paris - Thắng lợi của ý chí độc lập, tự chủ và chính nghĩa Việt Nam của nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình mang đến một giá trị đặc biệt thông qua góc nhìn từ chính người trong cuộc.

Bởi vậy, từng trang viết giống như một cuốn hồi ký, mang đậm dấu ấn và giàu cảm xúc cá nhân. Là Trưởng đoàn đàm phán của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, sau đó là Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, Nguyễn Thị Bình - người được bạn bè quốc tế gọi là “Madam Bình” với sự kính trọng, đã không chỉ trực tiếp tham gia mà còn để lại dấu ấn sâu đậm trên bàn đàm phán Paris.

Ở bà, luôn toát lên một phong thái tự tin, điềm tĩnh, đầy bản lĩnh và kiên cường khiến ai gặp gỡ, tiếp xúc cũng đều ngưỡng mộ. Phong thái đó không chỉ đến từ vẻ bên ngoài với tà áo dài truyền thống Việt Nam may bằng “lụa vân màu xanh lá cây”, vẻ ngoài “rất thoải mái”, đôi lúc “nở nụ cười làm cho khuôn mặt càng rạng rỡ”, mà còn bởi những câu trả lời “rõ ràng, khúc chiết, làm cho người ta có cảm giác đứng trước một người tự tin và tin tưởng ở tương lai” - như phóng viên AFP đã mô tả.

Với cuốn Hiệp định Paris - Thắng lợi của ý chí độc lập, tự chủ và chính nghĩa Việt Nam, tác giả Nguyễn Thị Bình đã đưa người đọc trở lại với diễn biến của quá trình đàm phán cam go, quyết liệt, đầy cân não thông qua những dòng hồi ức chân thực kết hợp với chiều sâu cảm xúc.

Những trang viết của bà đưa người đọc trở về với không khí sôi động và đầy thử thách của giai đoạn lịch sử ấy, từ chiến trường miền Nam đến các nghị trường quốc tế, nơi từng lời nói, từng cử chỉ đều mang ý nghĩa chiến lược, mà ở đó người đọc được chứng kiến và cảm nhận một cách trọn vẹn tinh thần “vừa đánh, vừa đàm” trong sách lược của ngoại giao Việt Nam.

Trong cuốn sách, bà Nguyễn Thị Bình còn kể lại những kỷ niệm với Chủ tịch Hồ Chí Minh - người thầy của nền ngoại giao Việt Nam, người đã luôn dìu dắt, dõi theo “mọi bước đi, mọi thành công trong công tác ngoại giao” của bà; đồng thời khắc họa sinh động chân dung các nhà lãnh đạo, nhà ngoại giao xuất sắc tham gia đoàn đàm phán của Việt Nam tại Hội nghị Paris như Nguyễn Duy Trinh, Lê Đức Thọ, Xuân Thủy. Cuốn sách cũng tuyển chọn một số bài viết, trả lời phỏng vấn báo chí của bà Nguyễn Thị Bình vào các dịp kỷ niệm về Hiệp định Paris và công bố toàn văn Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam.

Đàm phán Paris và những cuộc đấu trí đỉnh cao

Nếu cuốn sách của nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình mang đậm dấu ấn cá nhân và chiều sâu hồi ức, thì cuốn Các cuộc thương lượng Lê Đức Thọ - Kissinger tại Paris của Lưu Văn Lợi và Nguyễn Anh Vũ (Xuất bản lần thứ hai, có sửa chữa) lại đưa người đọc đến với bàn đàm phán Paris một cách trực diện từ những cuộc đối đầu đầy cân não.

Trong đó, cuốn sách tái hiện một cách hệ thống diễn biến của các cuộc đàm phán, đặc biệt là 45 cuộc gặp riêng cấp cao giữa Lê Đức Thọ và Henry Kissinger - nơi diễn ra những cuộc đấu trí căng thẳng, phức tạp và mang tính quyết định.

Qua mỗi trang sách, người đọc như được trực tiếp chứng kiến từng chi tiết của lịch sử với một bên là chiến lược và toan tính của phía Mỹ và một bên là bản lĩnh, trí tuệ và sự kiên định của đoàn đàm phán Việt Nam. Với phong thái điềm tĩnh, lập trường kiên định, đồng chí Lê Đức Thọ đã thể hiện tư duy xử lý tình huống cực kỳ linh hoạt, minh chứng sinh động cho nghệ thuật “dĩ bất biến, ứng vạn biến” của ngoại giao Việt Nam trên bàn đàm phán.

Thông qua những ghi chép, tư liệu phong phú, lời kể chân thực, giàu sức thuyết phục, cuốn sách mang đến cho người đọc một bức tranh toàn diện, chi tiết về Hội nghị Paris - từ những bước chuẩn bị, quá trình thương lượng đến kết quả cuối cùng. Không chỉ là một công trình nghiên cứu, tác phẩm còn có giá trị như một “biên niên sử” sống động về một trong những cuộc đàm phán ngoại giao phức tạp nhất thế kỷ XX.

Đặc biệt, trong cuốn Hiệp định Paris - Thắng lợi của ý chí độc lập, tự chủ và chính nghĩa Việt Nam, tác giả Nguyễn Thị Bình đã dành một bài viết riêng về Lê Đức Thọ và gọi ông là nhà thương thuyết tầm cỡ lớn: “Là người lãnh đạo cao nhất của ta trong đàm phán, lại là người có bản lĩnh vững vàng, có tính quyết đoán cao nhưng Lê Đức Thọ không bao giờ võ đoán. Làm việc gì, nhất là việc đưa ra những quyết định quan trọng, anh đều bắt đầu từ sự phân tích tỉ mỉ tình hình, rút ra những kết luận cần thiết rồi xử lý một cách linh hoạt”.

Nhận định của bà Nguyễn Thị Bình một lần nữa được khẳng định qua diễn biến những cuộc đối đầu gay cấn giữa Lê Đức Thọ và Kissinger trong Các cuộc thương lượng Lê Đức Thọ - Kissinger tại Paris. Ngày 21/2/1970, tại Paris đã diễn ra cuộc họp giữa Cố vấn An ninh quốc gia Mỹ Henry Kissinger và Bộ trưởng Xuân Thủy cùng Cố vấn đặc biệt Lê Đức Thọ. Cuộc gặp này được xem là “hiệp đầu” trong cuộc đấu trí giữa Lê Đức Thọ và Kissinger, đã được hai nhà ngoại giao kỳ cựu Lưu Văn Lợi và Nguyễn Anh Vũ kể lại với những so sánh hết sức thú vị: “Kissinger gặp Lê Đức Thọ lần đầu tiên, hai con người hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc xã hội, bản chất, lý tưởng chính trị, gặp nhau để rồi cùng nhau bàn cãi quyết liệt trong ba năm để tìm một giải pháp cho vấn đề Việt Nam…”.

Chính Kissinger - đối thủ trên bàn đàm phán cũng thừa nhận ấn tượng đặc biệt về đồng chí Lê Đức Thọ, ngay từ những phút đầu gặp gỡ như sau: “Tóc hoa râm, đường bệ, Lê Đức Thọ bao giờ cũng mặc bộ đại cán màu xám hoặc nâu sẫm. Đôi mắt to và sáng... Ông bao giờ cũng tỏ ra rất bình tĩnh, thái độ bao giờ cũng không có điều gì chê trách được… Ông hoàn toàn biết ông muốn gì và phục vụ lý tưởng của mình một cách tận tụy và khéo léo… Lê Đức Thọ tiếp tôi với sự lễ phép có khoảng cách của con người mà ưu thế hiển nhiên đến mức không thể làm khác được bằng một kiểu lễ phép gần như sự hạ cố”.

Đặt cạnh nhau, hai cuốn sách tạo nên một chỉnh thể hoàn thiện, kết hợp nhuần nhuyễn giữa hồi ức chân thực của người trong cuộc và tư duy phân tích hệ thống sắc sảo. Qua hai góc tiếp cận, hai lăng kính về cùng một sự kiện, độc giả sẽ có cái nhìn toàn diện về quy mô và tầm vóc lịch sử vĩ đại của Hiệp định Paris năm 1973. Sự kiện mãi đi vào lịch sử cách mạng Việt Nam nói chung và lịch sử ngoại giao Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh nói riêng như một mốc son không bao giờ phai mờ.

Với hai cách tiếp cận khác nhau, hai cuốn sách không chỉ cung cấp tư liệu quý giá mà còn lan tỏa bài học về bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng ý nghĩa và những bài học trong công tác ngoại giao từ Hội nghị Paris vẫn còn vẹn nguyên giá trị, giúp người đọc hôm nay hiểu sâu sắc hơn về quá khứ, là nguồn cảm hứng góp phần bồi đắp niềm tự hào dân tộc và bản lĩnh cho các thế hệ hôm nay trên hành trình hội nhập và phát triển.