Tăng cơ sở pháp lý để Tòa án đánh giá kết luận giám định trong xét xử hình sự

Những quy định mới được kỳ vọng sẽ nâng cao chất lượng chứng cứ, tạo cơ sở pháp lý chặt chẽ để Tòa án xem xét, đánh giá chứng cứ khách quan, toàn diện trong quá trình xét xử.

Hoàn thiện quy trình trưng cầu giám định tư pháp trong tố tụng hình sự

Liên ngành Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư liên tịch số 02/2026/TTLT-BCA-BQP-BTP-VKSNDTC-TANDTC quy định về trưng cầu, yêu cầu giám định và đánh giá, sử dụng kết luận giám định tư pháp trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.

Thông tư được xây dựng trên cơ sở Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Giám định tư pháp năm 2025 và các văn bản pháp luật có liên quan, nhằm thống nhất quy trình thực hiện giám định tư pháp từ khâu trưng cầu, tổ chức thực hiện đến đánh giá và sử dụng kết luận giám định. Văn bản có hiệu lực thi hành từ ngày 1/5/2026.

Theo thông tư, việc trưng cầu, yêu cầu giám định phải bảo đảm khách quan, đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục và được thực hiện kịp thời ngay sau khi thu thập được đối tượng giám định nhằm tránh làm biến đổi, mất mát hoặc hư hỏng dấu vết, đồng thời đáp ứng yêu cầu giải quyết nhanh chóng vụ việc, vụ án hình sự.

Một trong những nguyên tắc xuyên suốt được đặt ra là đối tượng giám định phải được thu thập, bảo quản, niêm phong, vận chuyển và giao nhận theo đúng quy định pháp luật, bảo đảm tính toàn vẹn của chứng cứ trong suốt quá trình tố tụng.

Thông tư cũng quy định rõ việc phân cấp trưng cầu giám định giữa cơ quan tiến hành tố tụng ở Trung ương và địa phương. Theo đó, các vụ án có tính chất đặc biệt phức tạp, liên quan nhiều tỉnh, thành phố hoặc vượt quá khả năng chuyên môn của tổ chức giám định tại địa phương có thể được trưng cầu tổ chức giám định tư pháp ở Trung ương thực hiện.

Đáng chú ý, nhiều quy định mới đã được bổ sung nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn như trưng cầu giám định bằng mẫu đại diện đối với vật chứng có số lượng lớn; giám định tại chỗ đối với hiện trường, công trình, dây chuyền sản xuất, hệ thống kỹ thuật, hạ tầng số không thể di chuyển; quy định chi tiết về niêm phong, mở niêm phong vật chứng và giao, nhận hồ sơ bằng phương thức điện tử.

Thông tư cũng tạo cơ sở pháp lý cho việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động giám định tư pháp khi cho phép quyết định trưng cầu giám định được ký số, gửi qua phần mềm chuyên dụng; hồ sơ, tài liệu được chuyển dưới dạng dữ liệu điện tử và quản lý bằng định danh điện tử, góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án.

Nâng cao trách nhiệm đánh giá kết luận giám định trong hoạt động xét xử

Một trong những điểm đáng chú ý của thông tư là dành riêng Chương IV để quy định về việc đánh giá và sử dụng kết luận giám định tư pháp trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.

Theo đó, kết luận giám định phải được xem xét trên ba phương diện gồm tính hợp pháp, tính chính xác, khách quan và tính liên quan, toàn diện với toàn bộ hệ thống chứng cứ của vụ án.

Thông tư nhấn mạnh kết luận giám định chỉ là một trong những nguồn chứng cứ và không được tách rời khỏi các chứng cứ khác như lời khai, vật chứng, dữ liệu điện tử, biên bản tố tụng và các tài liệu hợp pháp khác đã được thu thập trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử.

Đối với Tòa án, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để Hội đồng xét xử thực hiện nguyên tắc đánh giá chứng cứ một cách khách quan, toàn diện, tránh tình trạng tuyệt đối hóa giá trị của kết luận giám định hoặc coi kết luận giám định là căn cứ duy nhất để giải quyết vụ án.

Thông tư cũng quy định rõ, nếu kết luận giám định thiếu căn cứ khoa học, không rõ ràng, mâu thuẫn hoặc không thể kiểm chứng thì không được sử dụng làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự.

Trong trường hợp kết luận giám định có mâu thuẫn với các chứng cứ khác, cơ quan tiến hành tố tụng không được loại bỏ bất kỳ nguồn chứng cứ nào mà phải áp dụng các biện pháp tố tụng cần thiết như đối chất, thực nghiệm điều tra, thu thập bổ sung chứng cứ hoặc trưng cầu giám định bổ sung, giám định lại hoặc giám định Hội đồng để làm rõ nguyên nhân mâu thuẫn.

Thông tư đồng thời quy định kết luận giám định được thực hiện theo yêu cầu của nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan cũng được xác định là nguồn chứng cứ nếu việc yêu cầu và thực hiện giám định tuân thủ đúng quy định của pháp luật.

Đối với hoạt động xét xử, quy định này góp phần bảo đảm tốt hơn quyền tranh tụng của các bên, đồng thời tạo thêm cơ sở để Tòa án xem xét, đối chiếu, đánh giá toàn diện các nguồn chứng cứ trước khi đưa ra phán quyết.

Bên cạnh đó, Thông tư làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong hoạt động giám định tư pháp. Theo đó, Cơ quan điều tra có trách nhiệm trưng cầu giám định đúng đối tượng, đúng nội dung và bảo đảm việc thu thập, bảo quản vật chứng theo quy định. Viện kiểm sát thực hành quyền công tố, kiểm sát việc trưng cầu, yêu cầu giám định cũng như đánh giá, sử dụng kết luận giám định trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án. Tòa án căn cứ kết luận giám định cùng các chứng cứ hợp pháp khác để xem xét, đánh giá toàn diện trước khi ra bản án, quyết định.

Việc ban hành Thông tư liên tịch số 02/2026/TTLT-BCA-BQP-BTP-VKSNDTC-TANDTC không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý về giám định tư pháp trong tố tụng hình sự mà còn góp phần nâng cao chất lượng hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Những quy định mới được kỳ vọng sẽ tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức giám định tư pháp, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để Tòa án đánh giá đúng giá trị của kết luận giám định, qua đó bảo đảm việc giải quyết các vụ án hình sự khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.