Sông Mã trong dòng chảy văn hóa xứ Thanh

Trong hệ thống sông ngòi Việt Nam, sông Mã là hệ thống sông lớn thứ hai ở miền Bắc (sau sông Hồng) có tổng chiều dài 512 km, trong đó đoạn chảy qua tỉnh Thanh Hóa dài 270km.

Có một điều đặc biệt của con sông này, bắt nguồn từ dãy núi Bon Kho thuộc Tuần Giáo (tỉnh Điện Biên) chảy theo hướng tây bắc - đông nam qua tỉnh Sơn La rồi rẽ qua tỉnh Hủa Phăn (nước bạn Lào). Sau đó mới vòng qua biên giới vào Mường Lát.

Sông Mã mang nhiều phù sa bồi đắp các bãi bồi, khu vực hạ lưu đổ ra vịnh Bắc Bộ ở dòng chính là sông Mã (cửa Hới - Lạch Trào) cùng hai phân lưu là sông Tào (cửa Lạch Trường) và sông Lèn (cửa Lèn - Lạch Sung).

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Hoàng Minh Tường, sông Mã xưa gọi là sông Lỗi Giang và còn có nhiều tên gọi khác như sông Tất Mã, Lễ, Định Minh, Nguyệt Thường, Hội Thường.

Có nhiều cách giải thích khác nhau về tên gọi của sông Mã. Cách giải thích thứ nhất: Người Kinh ở vùng đồng bằng Thanh Hóa cho rằng “Mã” là một từ Hán - Việt có nghĩa là “Ngựa”. Sông có tên gọi “Mã” vì dòng nước chảy xiết, nhanh và mạnh như ngựa phi và “sông Mã” có nghĩa là “sông Ngựa”.

Cách giải thích thứ hai: Sông Mã có nghĩa là “sông Mẹ”. Mạ trong tiếng Việt xưa vốn có nghĩa là “Mẹ”. Những con sông lớn ở vùng Đông Nam Á thường được gọi cái tên có nghĩa “Mẹ”.

Cách giải thích thứ ba: Các tộc người Lào và Phu Thay ở các huyện Mường Ết, Xiềng Khọ, Sốp Bau tỉnh Hủa Phăn (Lào) gọi tên của sông là “Nậm Má”. Trong ngôn ngữ của cư dân vùng này thì “Nậm” là “nước”, “Má” là “dâng cao”. “Nậm Má” có nghĩa là nước của dòng sông thường dâng cao.

Trong tâm thức của người Việt “Nhất cận thị, nhị cận giang”, nền nông nghiệp lúa nước, coi nước là nguồn sống nên sông được đặt vào trung tâm. Qua dòng chảy của mình, sông Mã sản sinh và kết tụ nhiều trầm tích, trước hết phải kể đến văn hóa vật thể từng in dấu.

Dòng Mã giang từ non cao về gặp bể soi bóng núi Đọ sừng sững uy nghi. Nơi đây từng xuất hiện những con người tối cổ sinh sống. Những hiện vật đồ đá cũ được tìm thấy và trưng bày tại Bảo tàng quốc gia và ở địa phương đã nói lên điều đó.

Bên bờ sông Mã, đến với hang Con Moong (Thạch Thành), mái đá Điều (Bá Thước) và di tích Đa Bút (Vĩnh Lộc), bắt gặp các tầng văn hóa từ thời đại đồ đá cũ tới thời đại đồ đá là những minh chứng thuyết phục về những bước tiến hóa của con người tối cổ có mặt trên đất xứ Thanh.

Xuôi dòng, nơi một nhánh của dòng sông Mã đổ ra cửa biển Lạch Trường, bắt gặp văn hóa Hoa Lộc, dải đồng bằng ven biển ẩn chứa các hiện vật bằng đá, nông cụ sản xuất như cuốc đá, lưỡi cày, chì lưới...

Đặc biệt, trong tầng đất cổ tìm được nhiều vỏ trấu lẫn trong đồ gốm, các nhà nông học xác định đó là giống lúa nước được trồng ở đây, cư dân Hoa Lộc thời bấy giờ vừa canh tác nông nghiệp, vừa đánh cá bằng bè mảng và vươn tới các hải đảo xa.

Đặc điểm dòng chảy sông Mã trên địa bàn Thanh Hóa có thể chia làm 3 vùng. Vùng thượng lưu, vùng núi cao có độ dốc lớn. Vùng trung lưu, lòng sông mở rộng, ít ghềnh thác, độ dốc đáy sông hạ thấp rõ rệt. Vùng hạ lưu, thuộc đồng bằng của Thanh Hóa cho tới khi đổ ra biển.

Đi dọc sông Mã, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận rất nhiều dấu vết cư trú của các lớp người trong lịch sử, dấu vết quan trọng nhất, đó là những khu mộ táng mà những người dân bản địa. Cùng với đó là các đền thờ, chùa được xây dựng phục vụ đời sống tâm linh của người dân dọc 2 bên bờ sông.

Nổi bật là Làng Giàng - thành xưa, trấn cũ của Dương Đình Nghệ; Kẻ Sập - quê hương Lê Hoàn, làng Cham quê Lê Lợi, Sóc Sơn quê chúa Trịnh, Gia Miêu ngoại trang sinh ra chúa Nguyễn...

Dòng sông ăm ắp phù sa làm nên đồng bằng Sông Mã phì nhiêu, rộng lớn thứ ba đất nước, là hậu phương cung cấp sức người, sức của cho quốc gia Đại Việt đánh thắng quân thù. Trên đôi bờ Mã giang in bóng bao đền đài, thành quách, lăng tẩm, miếu mạo, đình chùa, bia, tượng...

Dòng sông Mã còn có vai trò rất quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Đây là một trong những con đường rút lui thoát hiểm lên vùng đất Bá Thước, Lang Chánh khi nghĩa quân rơi vào tình thế nguy cấp nhất... Đi dọc dòng sông Mã, sông Âm, chúng ta còn bắt gặp rất nhiều những địa danh, những sự tích và những truyền thuyết dân gian liên quan đến Lê Lợi và nghĩa quân của ông trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn gian khổ mà anh hùng.

Khi xây dựng thành Tây Đô, nhà Hồ đã sử dụng sông Mã là tuyến giao thông đường thủy chuyển nguyên vật liệu, trao đổi buôn bán, đồng thời là nơi vãn cảnh của vua quan trong triều.

Các địa danh như Bến Đá (thôn Thọ Đồn, xã Vĩnh Yên), Bến Ngự (thôn Phú Lĩnh, xã Vĩnh Tiến) và Bến Giáng (làng Giáng, xã Vĩnh Thành) vẫn tồn tại đến nay cho biết hoạt động của nhà Hồ trên khúc sông này...

Sông Mã xứ Thanh chảy xuyên suốt ngàn năm, ôm ấp những bản làng của cộng đồng người Việt, Mường, Thái, Thổ, Dao, Mông, Khơ Mú cùng sinh sống. Nơi đó lời mo “Đẻ đất, đẻ nước” khởi phát, các truyền thuyết, truyện thơ như: Khăm Panh (Thái), Nàng Nga - Hai Mối (Mường), sự tích con Rùa (Dao), những truyện cổ tích, thần thoại của người Kinh như núi Quảy sông Cày, sự tích núi Rồng, núi Ngọc, Hàm Rồng...

Trong những năm trường kỳ kháng chiến, dòng sông lịch sử ấy lại ghi thêm những nét son chói lọi về tinh thần quật cường, anh dũng. Ngược dòng Mã giang, quân lương, đạn dược đã ngược non cao phục vụ cho chiến dịch Thượng Lào và chiến trường Điện Biên toàn thắng. Sông Mã và cây cầu thép Hàm Rồng đã vùi thây quân cướp nước góp phần nên chiến thắng oanh liệt, toàn vẹn đất nước.

Ngày nay, sông Mã vẫn miệt mài thực hiện sứ mệnh của mình, ôm vào lòng hàng loạt thủy điện lớn như Bá Thước 1, Bá Thước 2, Cẩm Thủy, Thành Sơn, Trung Sơn… cung cấp điện cho khu vực rộng lớn Bắc trung bộ.

Tua du lịch ngược xuôi sông Mã cũng đang góp phần cho du khách trải nghiệm, khám phá con sông huyền thoại này, kết nối với các khu du lịch nổi tiếng bên bờ sông.

Để kết nối 2 bên bờ sông, Thanh Hóa đã và đang xây dựng nhiều cây cầu lớn nối những bờ vui. Đã có cầu Hàm Rồng lịch sử, Hoàng Long, Nguyệt Viên và mới nhất là cầu Xuân Quang (nối Thiệu Hóa với Hoằng Hóa), sắp tới đang nghiên cứu xây dựng cầu dây văng kết hợp với du lịch tại khu vực đường vành đai… kết nối mạng lưới giao thông đồng bộ mở ra vận hội mới để xứ Thanh tiếp tục cất cánh.