Chi phí logistics cao đang làm khó hàng xuất khẩu Việt Nam

Kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam tiếp tục tăng mạnh, kéo theo nhu cầu vận chuyển, lưu kho và tổ chức chuỗi cung ứng ngày càng lớn. Trong 8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ; trong đó xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%.

Trong bối cảnh thương mại quốc tế nhiều biến động, chi phí logistics trở thành một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành và khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Chi phí logistics ăn vào biên lợi nhuận doanh nghiệp

Thực tế từ các ngành hàng cho thấy chi phí logistics đang tạo áp lực đáng kể lên doanh nghiệp xuất khẩu.

Với ngành dệt may, chi phí logistics trong nước, từ nhà máy đến cảng, được Hiệp hội Dệt may Việt Nam ước tính chiếm khoảng 9-10%, trong khi biên lợi nhuận của ngành chỉ khoảng 3-5%. Chênh lệch này khiến mỗi khoản chi phí phát sinh trong vận chuyển, lưu kho hay thông quan đều có thể tác động đáng kể đến hiệu quả kinh doanh.

Ở ngành lương thực, một điểm nghẽn khác nằm ở hạ tầng. Phần lớn nhà máy gạo tập trung tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng khu vực này thiếu cảng chuyên dụng nước sâu. Do đó, một phần hàng hóa phải vận chuyển lên TP. Hồ Chí Minh trước khi xuất khẩu, làm phát sinh thêm chi phí.

Ngành dừa cũng gặp tình trạng tương tự khi một số dịch vụ như hun trùng, chiếu xạ còn thiếu tại khu vực phía Bắc, khiến doanh nghiệp phải đưa hàng vào miền Nam để xử lý trước khi xuất khẩu.

Những trường hợp này cho thấy chi phí logistics không chỉ đến từ cước vận tải mà còn phát sinh từ việc hàng hóa phải di chuyển qua nhiều điểm, chờ xử lý hoặc thiếu kết nối phù hợp giữa các phương thức vận tải.

Theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2025, chi phí logistics của Việt Nam ước tương đương 16-17% GDP. Trong khi đó, Chỉ số hiệu quả logistics của Việt Nam năm 2023 đạt 3,3 điểm, đứng thứ 43/139 nền kinh tế và thứ 5 ASEAN.

Giảm chi phí logistics từ vận tải đến thủ tục

Theo định hướng của Bộ Công Thương, muốn giảm chi phí logistics cần xử lý đồng thời nhiều khâu thay vì chỉ tập trung vào giá cước vận tải.

Một trong những giải pháp được đặt ra là tổ chức lại vận tải theo các hành lang hàng hóa, tăng kết nối đường sắt, đường thủy, đường biển với đường bộ để giảm sự phụ thuộc vào một phương thức vận tải. Một số hành lang và ngành hàng có thể được lựa chọn để thí điểm, xác định cụ thể chi phí phát sinh và trách nhiệm của từng bên trước khi mở rộng.

Cùng với đó, các cảng biển, sân bay, cửa khẩu và kho cần tăng khả năng điều phối phương tiện, trao đổi dữ liệu trước khi hàng đến, công khai trạng thái xử lý và hạn chế thời gian chờ. Giá, phí và phụ phí cũng cần được minh bạch, hợp đồng quy định rõ trách nhiệm và thời gian miễn lưu.

Số hóa thủ tục là một hướng quan trọng khác. Các cơ quan quản lý được đề xuất hạn chế chứng từ trùng lặp, thực hiện nguyên tắc cung cấp dữ liệu một lần, xử lý hồ sơ trước khi hàng đến và tăng cường hậu kiểm.

Đáng chú ý, theo thông tin từ Cục Hải quan, khoảng 70% thời gian thông quan vẫn nằm ở các thủ tục khác như cấp phép, vận chuyển, kiểm tra và thử nghiệm. Điều này cho thấy việc giảm thời gian và chi phí logistics cần sự phối hợp giữa nhiều cơ quan, thay vì chỉ tập trung vào riêng khâu hải quan.

Cần một hệ thống dữ liệu để tối ưu logistics

Một vấn đề được đặt ra là Việt Nam cần xây dựng hệ thống đo lường chi phí logistics thống nhất trên phạm vi quốc gia.

Theo đề xuất của Cục Xuất nhập khẩu, hệ thống này cần thống nhất phương pháp, nguồn dữ liệu và kỳ công bố, đồng thời theo dõi chi phí theo từng ngành hàng, hành lang vận tải và loại hình doanh nghiệp.

Bộ chỉ số không chỉ tính cước vận chuyển mà cần phản ánh cả thời gian hành trình và thời gian chờ, chi phí tồn kho, tỷ lệ giao hàng đúng hạn, tỷ lệ phương tiện chạy rỗng, phí lưu container, lưu bãi và mức độ số hóa chứng từ.

Cùng với hệ thống đo lường, cần phát triển nền tảng điều phối logistics quốc gia, kết nối các hệ thống hiện có để theo dõi luồng hàng, năng lực cảng và kho, đặt lịch, cảnh báo ùn tắc và xử lý các vấn đề liên ngành.

Trí tuệ nhân tạo cũng có thể được ứng dụng để dự báo nhu cầu, tối ưu tuyến vận chuyển và hỗ trợ kiểm tra hồ sơ, trên cơ sở bảo đảm căn cứ pháp lý và trách nhiệm rõ ràng.

Về phía doanh nghiệp, việc giảm chi phí cần chuyển từ cách tính riêng từng khoản sang quản trị tổng chi phí đưa hàng đến thị trường. Doanh nghiệp cần tính toán từ dự báo sản lượng, bao bì, tồn kho, lựa chọn điều kiện giao hàng đến phương án tuyến vận chuyển thay thế.

Doanh nghiệp logistics cũng được định hướng tăng liên kết, phát triển dịch vụ tích hợp, vận tải đa phương thức và logistics lạnh, đồng thời giảm quãng đường chạy rỗng, tăng sử dụng đường thủy, đường sắt và nâng hiệu suất kho.

Theo Quyết định số 2229/QĐ-TTg ngày 9/10/2025, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2035 đưa chi phí logistics xuống mức tương đương 12-15% GDP và vào nhóm 40 quốc gia, vùng lãnh thổ đứng đầu về chỉ số hiệu quả logistics.

Để tiến tới mục tiêu này, bài toán không chỉ nằm ở đầu tư thêm hạ tầng mà còn ở việc tổ chức lại luồng hàng, tăng kết nối vận tải, giảm thời gian chờ, cải cách thủ tục và xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ điều hành. Đây là những yếu tố có thể tác động trực tiếp đến chi phí và sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu Việt Nam.