Báo Công lý
Thứ Năm, 24/9/2020

Thể chế hóa chủ trương của Đảng về việc phát triển án lệ trong Luật Tổ chức TAND (sửa đổi)

Sự kiện: Dự thảo Luật tổ chức tòa án
09/9/2014 10:03 UTC+7
(Công lý) - Trên cơ sở những định hướng cụ thể được nêu tại các nghị quyết, chủ trương của Đảng trong quá trình sửa đổi Hiến pháp năm 1992, vấn đề án lệ cũng đã được thảo luận, cân nhắc kỹ.

Tại khoản 3, Điều 104 của Hiến pháp năm 2013 quy định: “TANDTC thực hiện việc tổng kết thực tiễn xét xử, bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử”. Đây là quy định mới của Hiến pháp năm 2013 so với Hiến pháp 1992.

Hiện nay, chúng ta đang xây dựng Luật Tổ chức TAND (sửa đổi), là thời điểm chín muồi mà chúng ta cần nghiên cứu, bàn bạc thật kỹ để thể chế hóa chủ trương của Đảng vào Luật Tổ chức TAND (sửa đổi) về thẩm quyền của TANDTC trong việc phát triển án lệ.

 Vai trò quan trọng của án lệ trong hoạt động xét xử

Án lệ có ý nghĩa rất lớn trong hoạt động xét xử của tất cả các nước theo hệ thống luật chung (Common law) và cả các nước theo hệ thống luật thành văn (Civil law). Án lệ đề cập đến những vụ việc xảy ra trong thực tế, đã được xem xét, giải quyết thông qua các bản án, quyết định của Tòa án mà không phải những giả thuyết có tính lý luận về những tình huống pháp lý có thể xảy ra trong tương lai. Vì vậy, án lệ thường phong phú và đa dạng hơn nhiều so với pháp luật thành văn. Án lệ góp phần quan trọng vào việc giải thích và áp dụng pháp luật trong từng trường hợp cụ thể. Khi hệ thống pháp luật đang trong giai đoạn hoàn thiện, nhất là có nhiều vấn đề mới phát sinh mà pháp luật hiện hành chưa kịp thời điều chỉnh hoặc một số quy định hiện hành chưa được hướng dẫn thi hành thống nhất, trong khi thực tiễn lại có nhiều cách hiểu khác nhau. Với sự trợ giúp của án lệ, các vụ án được giải quyết một cách nhanh chóng hơn, tiết kiệm công sức, thời gian cho Nhà nước, cho các Thẩm phán và cho những người tham gia tố tụng khác... đồng thời đảm bảo việc xét xử các loại vụ án một cách khách quan, công bằng và đúng pháp luật.

Các Thẩm phán, những người tiến hành tố tụng khác và những người tham gia tố tụng, khi tham gia trực tiếp vào quá trình tranh tụng, cần nâng cao ý thức về áp dụng pháp luật, nên việc tham khảo, nghiên cứu án lệ có ý nghĩa lớn, có giá trị thực tế nhất định. Đây là yếu tố quan trọng nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho hoạt động áp dụng thống nhất pháp luật của các Tòa án được đảm bảo trong xét xử.

Đối với những vụ án giống nhau hoặc có nhiều tình tiết, nội dung tương tự như nhau thì việc nghiên cứu, áp dụng án lệ vào quá trình xét xử của các Thẩm phán sẽ là căn cứ đảm bảo phán quyết của mình chính xác, đúng pháp luật, mà không phải áp dụng một cách máy móc những quy định pháp luật thành văn như khi chưa có án lệ.

Thể chế hóa chủ trương của Đảng về việc phát triển án lệ trong Luật Tổ chức TAND (sửa đổi)

TS. Đào Thị Xuân Lan

Với những ý nghĩa như vậy, những lợi ích mà án lệ mang lại rất lớn. Chính vì vậy, hiện nay, một số quốc gia theo truyền thống Luật thành văn cũng đã ban hành án lệ, có một số nước cũng đã và đang bắt đầu xây dựng và phát triển án lệ ở một mức độ nhất định, phù hợp với đặc thù hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia. Án lệ như một yếu tố bổ sung của pháp luật và quan trọng là tạo ra sự thống nhất cao trong hoạt động áp dụng pháp luật.

Giá trị pháp lý của án lệ

Hệ thống pháp luật Việt Nam thuộc hệ thống pháp luật thành văn (Civil law). Đây là hệ thống pháp luật coi văn bản quy phạm pháp luật là một nguồn pháp luật cơ bản và chủ yếu. Nguồn pháp luật chủ yếu của nước ta hiện nay là văn bản quy phạm pháp luật, được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành, trên cơ sở Hiến pháp (đạo luật cơ bản) và theo trình tự thủ tục pháp lý nhất định (Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật). Văn bản quy phạm pháp luật vừa là nguồn nội dung, vừa là nguồn hình thức của pháp luật Việt Nam.

Hiện nay, pháp luật nước ta không có một quy định nào bắt buộc các Thẩm phán khi xét xử phải tuân theo án lệ, và cũng không có quy định cụ thể nào chỉ ra rằng, TANDTC là cơ quan có thẩm quyền ban hành án lệ. Tuy nhiên, tại khoản 1 Điều 19 Luật Tổ chức TAND hiện hành đã có quy định: TANDTC có nhiệm vụ và quyền hạn “hướng dẫn các Tòa án áp dụng thống nhất pháp luật, tổng kết kinh nghiệm xét xử của các Tòa án”. Vì vậy, thực tiễn xét xử của hệ thống Tòa án, các Tòa án cấp dưới vẫn thường xuyên cập nhật những hướng dẫn của Tòa án cấp trên để áp dụng trong thực tiễn xét xử. Mặc dù không quy định trực tiếp về ảnh hưởng bắt buộc của án lệ, của những văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật nhưng trong thực tế, ảnh hưởng như án lệ có ý nghĩa rất lớn đối với công tác xét xử của TAND; trong một số trường hợp, những hướng dẫn của TANDTC có giá trị như một văn bản pháp luật.

Vấn đề quan trọng nhất trong quá trình phát triển án lệ là phải xác định giá trị pháp lý của án lệ, hiệu lực của án lệ và việc tìm ra hình thức áp dụng án lệ ở Việt Nam, để án lệ từng bước thích nghi, phát huy vai trò của nó trong hoạt động xét xử, áp dụng thống nhất pháp luật ở nước ta. Đồng thời, việc phát triển án lệ và giá trị pháp lý của án lệ cũng không làm thay đổi hệ thống pháp luật hiện hành.

Theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu, ở Việt Nam nên học tập và áp dụng án lệ của các nước theo hệ thống Civil law, theo cách thừa nhận án lệ có giá trị tham khảo, không có giá trị bắt buộc đối với người áp dụng. Hiện nay, TANDTC mới chỉ bắt đầu giới thiệu và định hướng việc sử dụng án lệ cho quá trình xét xử của các TAND. Sau sáu năm công bố các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, giá trị pháp lý của các quyết định của Hội đồng Thẩm phán vẫn chưa được thừa nhận rõ ràng. Đối với điều kiện của Việt Nam hiện nay, xây dựng án lệ trên nền tảng của luật thành văn (Civil law) mà không có nền tảng từ án lệ sẽ không phù hợp và không thể áp dụng bắt buộc phải tuân theo án lệ vào hệ thống pháp luật nước ta.

 Vì vậy, thừa nhận giá trị không bắt buộc của án lệ sẽ có vai trò quan trọng trong việc phổ biến án lệ và nghiên cứu để áp dụng nó trong hoạt động xét xử của hệ thống Tòa án nước ta. Giá trị pháp lý của án lệ như là một nguồn tài liệu tham khảo hết sức quan trọng, cần thiết trong quá trình xét xử các loại vụ án. Chúng ta không nên vì lý do này mà cho phép các Thẩm phán được tùy tiện khi đưa ra những phán quyết, khi họ không cân nhắc các yếu tố về tính thống nhất, nhất quán của pháp luật. Án lệ chỉ là nguồn luật có giá trị tham khảo đối với mọi Thẩm phán khi giải quyết các loại vụ án cụ thể.

Mặc dù trong hệ thống luật thành văn (Civil law), án lệ không được coi là nguồn luật chính thức và có giá trị pháp lý bắt buộc, nhưng án lệ cũng được vận dụng và sử dụng trong hệ thống Civil law theo những nguyên tắc nhất định. Vì vậy, việc đưa án lệ vào sử dụng trong hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn phát triển án lệ sẽ gặp phải những trở ngại về tâm lý, về khả năng nghiên cứu, áp dụng của Thẩm phán. Khi một bản án, quyết định được lựa chọn làm án lệ và được công bố thì các Thẩm phán khi xét xử cũng nên viện dẫn nó, nếu sự viện dẫn án lệ thực sự có giá trị làm sáng tỏ cho phần nhận định của bản án khi quyết định một vụ án.

Cần quy định nhiệm vụ phát triển án lệ trong luật

Việc phát triển án lệ ở Việt Nam - nước theo hệ thống pháp luật thành văn (Civil law) là theo chủ trương của Đảng, có đặc thù riêng, đó là: Không nhất thiết phải có sự thay đổi những quy định trong hệ thống pháp luật hiện hành; Ủy ban Thường vụ Quốc hội vẫn là cơ quan có thẩm quyền giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh khi cần thiết; án lệ được coi như là một bộ phận quan trọng của pháp luật, được chấp nhận và sử dụng ở Việt Nam khi các Thẩm phán, luật sư, những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng trong trường hợp cần phải giải thích về một sự kiện pháp lý nào đó, hiểu và áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật thông qua việc nghiên cứu để viện dẫn đến án lệ có liên quan.

 Để thể chế hóa các chủ trương, nghị quyết của Đảng về việc “TANDTC có nhiệm vụ... phát triển án lệ...” cũng cần thiết phải được quy định trong Luật Tổ chức TAND (sửa đổi), vì đây là một đạo luật duy nhất, quan trọng quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của TAND nói chung và của TANDTC nói riêng. Việc giao nhiệm vụ quan trọng này cho TANDTC sẽ làm tăng thêm tính độc lập cần thiết cho cả hệ thống TAND trong công tác xét xử, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, nhưng không gây nên sự chồng chéo với chức năng, nhiệm vụ hướng dẫn, giải thích pháp luật của cơ quan có thẩm quyền.

Đồng thời với việc quy định thẩm quyền phát triển án lệ trong Luật Tổ chức TAND (sửa đổi) thì vấn đề án lệ cũng cần được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật về tố tụng hình sự, dân sự, hành chính và những văn bản pháp luật khác về trình tự, thủ tục của TAND khi xem xét, giải quyết các vụ án... Điều đó sẽ tạo điều kiện cho việc phát triển án lệ có hiệu quả và tạo điều kiện cho các Thẩm phán chủ động nghiên cứu, áp dụng thống nhất phát luật vào thực tiễn xét xử và giải quyết các loại vụ án.

Với mục đích này, tại điểm c khoản 2 Điều 22 Dự thảo Luật Tổ chức TAND (sửa đổi) có quy định: “Lựa chọn quyết định giám đốc thẩm của TANDTC, bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật có tính chuẩn mực của các Tòa án phát triển án lệ để các Tòa án nghiên cứu áp dụng thống nhất trong xét xử”.

TS. Đào Thị Xuân Lan (Ủy viên Thường trực Ủy ban Tư pháp của Quốc hội)
Tag :
Cách cài đặt Bluezone giúp cảnh báo người nghi nhiễm Covid-19

Bộ TT&TT và Bộ Y tế vừa thống nhất triển khai trên phạm vi toàn quốc ứng dụng Bluezone để phục vụ công tác phòng, chống dịch bệnh Covid-19. Ứng dụng này giúp cảnh báo sớm cho người dùng nếu chẳng may từng tiếp xúc với những người bị nhiễm Covid-19.
Để nhận được các cảnh báo từ Bluezone, việc đầu tiên cần làm là tải về và cài đặt ứng dụng này.

Link tải Bluezone trên Android
Link tải Bluezone trên iOS

Sau khi cài đặt, người dùng cần cấp quyền cho ứng dụng Bluezone truy cập vào bộ nhớ và kết nối Bluetooth để nhận được cảnh báo từ ứng dụng.

ý kiến của bạn

Sự kiện nổi bật