congly.vn

Nghệ thuật

Ngân hàng thanh âm: Đánh thức nguồn lực sáng tạo văn hóa từ cộng đồng

Minh Hoàng

Không chỉ là nơi lưu giữ những giai điệu, lời ca hay âm thanh đặc trưng của các vùng miền, “Ngân hàng thanh âm Việt Nam” còn mở ra hướng tiếp cận mới trong phát triển công nghiệp văn hóa: lấy người dân làm chủ thể sáng tạo, lấy công nghệ số làm cầu nối đánh thức, bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống.

Mỗi người dân là một nhà sáng tác

Ngày 12/10, tại Hà Nội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Bộ VHTTDL) phát động Chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” năm 2026 với thông điệp “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”. Chương trình nhằm khơi dậy sức sáng tạo âm nhạc trong cộng đồng, lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời từng bước xây dựng Ngân hàng thanh âm Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam.

ngân hàng thanh âm
Lễ phát động Chương trình "Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống" năm 2026 thu hút sự quan tâm của các tầng lớp nhân dân. (Ảnh: Bộ VHTTDL)

Văn hóa không chỉ hiện diện trên sân khấu, trong phòng thu hay qua những tác phẩm của nghệ sĩ chuyên nghiệp. Văn hóa còn ngân vang trong lời ru của bà, câu hát của mẹ, tiếng sáo của người nghệ nhân, điệu hò trên sông nước, tiếng khèn nơi bản làng và những âm thanh bình dị của đời sống mỗi vùng quê.

Từ cách nhìn ấy, chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” mở ra một không gian sáng tạo rộng lớn, nơi mọi người dân, không phân biệt tuổi tác, nghề nghiệp hay địa bàn sinh sống, đều có thể trở thành người sáng tác. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, mỗi người có thể ghi âm, ghi hình, chia sẻ tiếng hát, lời ca và những thanh âm mang dấu ấn văn hóa quê hương.

Thông điệp “mỗi người dân là một nhà sáng tác” không đơn thuần là lời kêu gọi tham gia một cuộc vận động văn hóa. Đó còn là sự chuyển đổi trong tư duy: người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa. Khi mỗi cá nhân được trao cơ hội thể hiện tiếng nói, ký ức và bản sắc của mình, văn hóa sẽ trở thành tài sản sống động của cộng đồng.

Sức lan tỏa của chương trình bước đầu được thể hiện qua những con số đáng chú ý. Sau 1 tháng triển khai, hệ thống ghi nhận gần 1,3 triệu lượt trả lời câu hỏi đố vui, gần 4.000 video cảm nhận và gần 3.000 tác phẩm sáng tạo được gửi về. Những con số này cho thấy nguồn lực sáng tạo văn hóa trong nhân dân rất phong phú, chỉ cần có môi trường và phương thức phù hợp để khơi dậy.

Ngân hàng thanh âm
Người dân là chủ thể sáng tạo văn hóa, gìn giữ và trao truyền di sản.

Đặc biệt, những người nắm giữ nhiều giá trị văn hóa nguyên bản đôi khi lại ít có điều kiện tiếp cận các nền tảng sáng tạo hiện đại. Đó có thể là nghệ nhân cao tuổi thuộc lòng những làn điệu dân ca, người mẹ vùng cao lưu giữ bài hát ru của dân tộc hay người dân miền sông nước biết những câu hò được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi những thanh âm ấy được ghi nhận, số hóa và gắn với người đóng góp, mỗi người dân không chỉ tham gia bảo tồn mà còn trở thành chủ thể đồng kiến tạo di sản.

Việc ghi nhận tác giả, gắn mã định danh cho các tác phẩm cũng góp phần tạo nền tảng bảo vệ quyền sáng tạo, khuyến khích cộng đồng tiếp tục đóng góp. Đây chính là điểm giao thoa giữa bảo tồn văn hóa và phát triển công nghiệp văn hóa. Bởi muốn tạo ra những sản phẩm văn hóa có giá trị, trước hết phải phát hiện, tập hợp và nuôi dưỡng nguồn nguyên liệu sáng tạo từ chính đời sống nhân dân.

Từ một thanh âm đến bản hòa ca công nghiệp văn hóa

Nếu người dân là chủ thể sáng tạo thì công nghệ số chính là cầu nối để những sáng tạo ấy được lưu giữ, kết nối và phát huy. Việt Nam hiện có gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể, song nhiều giá trị vẫn chưa được số hóa, chưa hình thành hệ thống dữ liệu đủ khả năng kết nối và khai thác hiệu quả. Không ít làn điệu dân ca, tiếng nhạc cụ truyền thống, cách hát cổ và âm thanh đặc trưng của các vùng miền vẫn tồn tại chủ yếu trong ký ức của nghệ nhân, cộng đồng. Nếu không được ghi lại kịp thời, nguy cơ mai một là điều khó tránh khỏi.

Trong bối cảnh đó, “Ngân hàng thanh âm Việt Nam” không chỉ là một kho lưu trữ mà hướng tới xây dựng không gian dữ liệu văn hóa có khả năng kết nối và phát huy giá trị. Thông qua nền tảng số thanham.vn, với thao tác ghi âm, ghi hình đơn giản, người dân có thể dễ dàng đóng góp những thanh âm của đời sống mà không cần thiết bị chuyên nghiệp. Công nghệ vì thế không còn là rào cản mà trở thành công cụ đưa văn hóa đến gần hơn với cộng đồng.

Việc triển khai chương trình thông qua kết nối trực tuyến tới hơn 2.600 điểm cầu trên cả nước cũng cho thấy khả năng lan tỏa của nền tảng số, góp phần rút ngắn khoảng cách địa lý, kết nối từ đô thị đến nông thôn, miền núi và vùng sâu, vùng xa.

Để công nghệ thực sự đi vào đời sống, vai trò của đội ngũ hơn 120.000 cán bộ thông tin và tuyên truyền viên cơ sở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ truyền tải thông tin mà còn là cầu nối hướng dẫn người dân tiếp cận nền tảng, hỗ trợ ghi âm, ghi hình và đưa những giá trị văn hóa tại địa phương lên không gian số. Với người cao tuổi, đồng bào vùng sâu, vùng xa, cách làm “cầm tay chỉ việc”, tận dụng các buổi sinh hoạt cộng đồng, nhà văn hóa thôn bản sẽ giúp việc tham gia trở nên thiết thực và hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, số hóa không nên dừng lại ở việc lưu trữ. Giá trị của “Ngân hàng thanh âm” còn nằm ở khả năng khai thác, sáng tạo và hình thành những sản phẩm văn hóa mới. Khi được tổ chức khoa học, bảo đảm tính xác thực, nguồn gốc và quyền tác giả, kho dữ liệu này có thể trở thành nguồn tư liệu quý cho âm nhạc, điện ảnh, truyền thông, giáo dục và du lịch.

Định hướng hỗ trợ đăng ký bản quyền đối với các tác phẩm hợp lệ, kết nối thương mại hóa thông qua các tổ chức, doanh nghiệp cũng mở ra cơ hội đưa những giá trị văn hóa từ không gian cộng đồng tham gia vào thị trường sáng tạo. Đây là bước chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy, từ lưu giữ di sản sang tạo ra những giá trị mới trên nền tảng di sản.

“Ngân hàng thanh âm Việt Nam” vì thế không chỉ là câu chuyện về công nghệ hay một chương trình vận động sáng tác, mà còn là cách thức mới để huy động sức sáng tạo của toàn dân trong phát triển văn hóa. Khi mỗi người dân đều có thể trở thành một nhà sáng tác, mỗi miền quê có cơ hội lưu giữ tiếng nói riêng và công nghệ số trở thành cầu nối đưa những thanh âm ấy đến với cộng đồng, chúng ta đang từng bước xây dựng một hệ sinh thái văn hóa mở, giàu bản sắc và có khả năng tạo ra giá trị kinh tế.

Bởi bản sắc văn hóa Việt Nam không chỉ nằm trong những di sản đã được định danh, mà còn ngân vang trong hàng triệu thanh âm của đời sống. Gìn giữ những thanh âm hôm nay chính là tạo dựng nguồn lực sáng tạo cho ngày mai.

Minh Hoàng