Tiền thăm ốm, mừng cưới: Khi nào bị xác định là hối lộ?

Hai cách nhìn và một yêu cầu chứng minh

Một tình huống giả định được đặt ra: Một người giữ chức vụ, quyền hạn nhận tổng cộng 1,2 tỷ đồng, trong đó có 200 triệu đồng được giải thích là tiền thăm ốm khi nằm viện. Một người khác nhận 600 triệu đồng, trong đó có 100 triệu đồng được giải thích là tiền mừng cưới con. Nếu các khoản tiền còn lại đã có căn cứ xác định là tiền hối lộ, hai khoản tiền thăm ốm, mừng cưới có đương nhiên được tính vào tổng giá trị tiền hối lộ hay không?

Có thể tiếp cận tình huống từ hai phía. Quan điểm thứ nhất nhấn mạnh nguy cơ dùng việc thăm hỏi, cưới xin để che giấu hối lộ. Khi người đưa đang cần giải quyết công việc, khoản tiền lớn được trao vào thời điểm nhạy cảm hoặc gắn với đề nghị giúp đỡ là dấu hiệu cần làm rõ.

Quan điểm thứ hai yêu cầu phân biệt từng khoản tiền, bởi quan hệ công việc có thể tồn tại cùng tình bạn, họ hàng hoặc nghĩa tình lâu năm. Một khoản đã được chứng minh là hối lộ không khiến mọi khoản khác tự động mang cùng bản chất.

Điểm quyết định nằm ở dấu hiệu luật định. Theo Điều 354 Bộ luật Hình sự, hành vi nhận hối lộ gắn với việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để nhận hoặc sẽ nhận lợi ích nhằm làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa. Điều 364 quy định hành vi đưa hối lộ với mục đích tương ứng. Do đó, xác định có giao nhận tiền chưa đủ; còn phải chứng minh mối liên hệ giữa khoản tiền với việc thực hiện chức vụ, quyền hạn.

Mối liên hệ ấy có thể thể hiện qua lời nói, thỏa thuận ngầm, nội dung liên lạc, người trung gian và diễn biến giải quyết công việc. Không có lời nhờ vả ngay lúc trao tiền chưa đủ để loại trừ hối lộ; công việc được giải quyết đúng pháp luật cũng không đương nhiên loại trừ tội phạm này. Ngược lại, việc hai bên có quan hệ công việc chưa phải căn cứ để quy kết mọi khoản trao nhận.

Cái tình phải được xem xét trong hoàn cảnh cụ thể

Một khoản thăm ốm 200 triệu đồng hay mừng cưới 100 triệu đồng cần được kiểm tra kỹ, nhưng không thể đánh giá chỉ bằng cảm nhận về mức tiền lớn hay nhỏ. Cần nhìn vào lịch sử quan hệ: hai bên quen biết từ khi nào, từng giúp đỡ nhau ra sao, sự quan tâm có từ trước hay chỉ xuất hiện khi người nhận có quyền giải quyết công việc? Tài liệu về những lần hỗ trợ, thăm hỏi hoặc lời khai của người biết rõ mối quan hệ có giá trị hơn lời giải thích chung rằng “hai bên rất thân”.

Khả năng kinh tế của người đưa cũng là dữ kiện cần xem xét. Nếu người đưa có tiềm lực tài chính, từng hỗ trợ người thân, bạn bè ở mức tương tự, điều đó giúp giải thích giá trị món quà. Nếu khoản tiền vượt xa khả năng thực tế hoặc khác hẳn cách ứng xử trước đây, cần làm rõ lý do và nguồn tiền. Tuy nhiên, người giàu vẫn có thể đưa hối lộ; người ít tiền vẫn có thể giúp bạn một khoản lớn vì hoàn cảnh đặc biệt. Điều kiện kinh tế giúp đánh giá chứng cứ, không thay thế việc xác định mục đích trao nhận.

Quan hệ thân tình có thật cũng không loại trừ khả năng hối lộ. Một người có thể vừa muốn thăm hỏi, vừa mong được giúp giải quyết công việc; người nhận có thể hiểu và chấp nhận sự gắn kết ấy. Bởi vậy, phải đối chiếu lời giải thích với thời điểm trao tiền, nội dung trao đổi, công việc liên quan và nhận thức của các bên. Việc nằm viện hay đám cưới diễn ra thật chứng minh được dịp trao tặng, chưa tự nó chứng minh toàn bộ mục đích của khoản tiền.

Làm rõ từng khoản tiền trước khi cộng gộp

Khi có nhiều lần giao nhận, cần xem xét toàn bộ diễn biến để xác định khoản thăm ốm, mừng cưới có nằm trong cùng sự trao đổi lợi ích hay không. Nếu đó là phần còn lại của số tiền đã thỏa thuận, hoặc thuộc chuỗi chuyển giao lợi ích gắn với việc thực hiện quyền hạn, tên gọi món quà không làm thay đổi bản chất. Nhưng nếu không đủ căn cứ xác định mối liên hệ ấy, không thể cộng vào chỉ vì cùng người đưa, cùng người nhận. Đánh giá tổng thể phải giải thích được cả sự liên quan lẫn những khác biệt giữa các khoản tiền.

Cũng cần phân biệt quà tặng bị cấm nhận với của hối lộ. Khoản 2 Điều 22 Luật Phòng, chống tham nhũng cấm người có chức vụ, quyền hạn trực tiếp hoặc gián tiếp nhận quà từ chủ thể có liên quan đến công việc do mình giải quyết hoặc thuộc phạm vi quản lý. Tuy nhiên, vi phạm quy định về nhận quà không tự động đồng nghĩa với phạm tội nhận hối lộ. Trách nhiệm hình sự phải được xác định theo đầy đủ dấu hiệu của tội phạm; chưa đủ căn cứ xử lý hình sự cũng không có nghĩa việc nhận quà là hợp pháp.

Theo Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng; người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình vô tội. Vì thế, lời giải thích “tiền tình cảm” cần được kiểm tra, nhưng việc lời giải thích chưa thuyết phục không tự thân trở thành chứng cứ xác định khoản tiền là của hối lộ.

Không nên mặc nhiên loại trừ tiền thăm ốm, mừng cưới khỏi tiền hối lộ, nhưng cũng không thể mặc nhiên cộng vào. Cần làm rõ từng khoản tiền trong toàn bộ bối cảnh trao nhận, kể cả chứng cứ buộc tội và gỡ tội. Với người đưa lẫn người nhận, một khoản tiền được tính thêm có thể ảnh hưởng đến phạm vi trách nhiệm hình sự và việc quyết định hình phạt. Vì vậy, sự chính xác phải bắt đầu từ căn cứ xác định bản chất khoản tiền, trước khi cộng lại các khoản thành con số tổng.