Xây dựng Tòa án điện tử vì nền tư pháp minh bạch, gần dân

Tọa đàm là hoạt động cụ thể hóa định hướng tại Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV và Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về cải cách tư pháp trong giai đoạn mới; Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Góc nhìn đa chiều về Tòa án điện tử

Tham dự tọa đàm có ông Nguyễn Biên Thùy, Phó Chánh án TANDTC; ông Tống Anh Hào, nguyên Phó Chánh án TANDTC; ông Huỳnh Xuân Long, Chánh án TAND tỉnh Đồng Tháp; ông Quách Hữu Thái, Phó Chánh án TAND TP.HCM.

Về phía Trường Đại học Kinh tế - Luật (UEL) có PGS. TS Hoàng Công Gia Khánh, Hiệu trưởng nhà trường; cùng đông đảo chuyên gia pháp lý, giảng viên, luật sư...

Phát biểu khai mạc, PGS. TS Hoàng Công Gia Khánh nhấn mạnh, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) đang tạo ra những biến đổi sâu rộng, trong đó có lĩnh vực tư pháp. Tòa án điện tử không chỉ là số hóa hồ sơ mà là bước chuyển đổi căn bản trong quy trình tố tụng, hướng tới minh bạch, hiệu quả và nâng cao khả năng tiếp cận công lý của người dân.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức như hạ tầng kỹ thuật, hành lang pháp lý cho tố tụng trực tuyến và năng lực thích ứng của đội ngũ cán bộ tư pháp.

Tại tọa đàm, PGS. TS Ngô Hữu Phước, Phó Trưởng khoa phụ trách Khoa Luật kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật trình bày chuyên đề “Tòa án điện tử: Từ xu thế toàn cầu đến yêu cầu cải cách tư pháp tại Việt Nam”.

Theo PGS. TS Ngô Hữu Phước, Tòa án điện tử là một mô hình tư pháp mới, nơi công lý vận hành trong môi trường số, đòi hỏi tính minh bạch cao hơn, trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn và bảo đảm các quyền cơ bản của con người theo luật định.

PGS. TS Ngô Hữu Phước phân chia Tòa án điện tử thành 3 cấp độ: Cấp độ số hóa, chuyển đổi hồ sơ, tài liệu sang dạng số; Cấp độ tương tác, thực hiện các hoạt động tố tụng trực tuyến; Cấp độ chuyển đổi toàn diện, tái cấu trúc toàn bộ quy trình theo môi trường số.

Đây cũng là xu hướng đã được triển khai tại nhiều quốc gia như: Singapore, Estonia, Hàn Quốc, Trung Quốc.

Bên cạnh đó, diễn giả phân tích kinh nghiệm triển khai mô hình Tòa án điện tử tại các quốc gia trên. Qua đó rút ra những bài học phù hợp với điều kiện Việt Nam.

TAND khu vực 1- TP. HCM “tiên phong” chuyển đổi số toàn diện

Trình bày tại tọa đàm, ông Nguyễn Cao Trí (TAND khu vực 1-TP.HCM) cho biết, việc xây dựng Tòa án điện tử xuất phát từ yêu cầu cấp bách của thực tiễn. Mục tiêu đặt ra là mọi nghiệp vụ thực hiện trực tuyến, mọi quy trình công khai, mọi xử lý được ứng dụng công nghệ.

Từ năm 2023, đơn vị đã triển khai chuyển đổi số toàn diện. Sau sáp nhập, TAND khu vực 1- TP. HCM đang giải quyết hơn 3.500 vụ việc và dự kiến tăng lên 7.000–15.000 vụ, chủ yếu trong lĩnh vực dân sự và kinh doanh thương mại.

Đơn vị xác định dữ liệu là nền tảng cốt lõi, với mục tiêu số hóa 100% hồ sơ vụ án. Một số kết quả nổi bật như: hoàn tất số hóa 100% bản án, quyết định từ năm 1976; thành lập Tổ số hóa (2023), nâng cấp thành phòng Số hóa (2025); số hóa toàn bộ tài liệu phát sinh từ tháng 10/2023; xây dựng kho dữ liệu hơn 10TB với khoảng 160.000 bản án, quyết định…

Đồng thời, đơn vị triển khai song song số hóa và xây dựng phần mềm quản lý, thiết lập quy trình nghiệp vụ số toàn diện, từ tiếp nhận đơn khởi kiện đến thi hành án.

Hạ tầng công nghệ cũng được đầu tư đồng bộ như hệ thống nhận diện, tra cứu điện tử, mô hình “một cửa” hành chính tư pháp số…

TS. Trịnh Thục Hiền (Phó Trưởng khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật) trình bày chủ đề “Xây dựng Tòa án điện thông minh giả lập tại UEL: bước đệm thực nghiệm trong đào tạo luật tại Việt Nam”.

Mô hình này hướng đến việc trang bị cho sinh viên không chỉ kiến thức pháp lý mà còn kỹ năng công nghệ, đáp ứng yêu cầu của nền tư pháp hiện đại.

Nhiều kiến nghị từ thực tiễn

Phát biểu tọa đàm, ông Tống Anh Hào, nguyên Phó Chánh án TANDTC cho rằng, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động của Tòa án đã và đang góp phần nâng cao chất lượng xét xử, tăng tính công khai, minh bạch, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn để người dân tiếp cận công lý.

Theo ông Tống Anh Hào, thực tiễn cho thấy khi áp dụng công nghệ, các phán quyết của Tòa án ngày càng chính xác hơn, hoạt động quản lý, điều hành được tăng cường và người dân cũng có điều kiện giám sát tốt hơn. Thời gian qua, TANDTC đã từng bước triển khai các ứng dụng công nghệ như: phần mềm trợ lý ảo, hỗ trợ một số hoạt động tố tụng như khởi kiện, giao nộp chứng cứ, nộp án phí, tống đạt văn bản… Qua đó, góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, nâng cao hiệu quả công tác xét xử.

Tuy nhiên, để xây dựng Tòa án điện tử, theo ông Tống Anh Hào, cần có quyết tâm chính trị cao và sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt của lãnh đạo các cấp. Thực tế cho thấy, ở đâu được quan tâm đúng mức, ở đó việc ứng dụng công nghệ mang lại hiệu quả rõ rệt.

Bên cạnh đó, một trong những khó khăn lớn hiện nay là vấn đề nguồn nhân lực. Nhiều Thẩm phán có chuyên môn tốt nhưng khả năng ứng dụng công nghệ còn hạn chế, trong khi trình độ tiếp cận công nghệ của người dân cũng chưa đồng đều.

“Tòa án điện tử là xu thế tất yếu, không ai có thể đứng ngoài. Vì vậy, cần chú trọng nâng cao chất lượng đào tạo, trang bị kiến thức công nghệ cho đội ngũ cán bộ tư pháp, đồng thời từng bước nâng cao nhận thức của người dân để cùng tham gia vào quá trình chuyển đổi số của Tòa án”, ông Tống Anh Hào nhấn mạnh.

TS. Lê Thành Dương, cố vấn cao cấp Trường Đại học Kinh tế - Luật, nguyên Ủy viên Ủy ban Kiểm sát VKSNDTC cho biết, trong hệ thống tư pháp, Tòa án đóng vai trò trung tâm. Nhiệm vụ của Tòa án là bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, do đó cần đi đầu trong việc xây dựng Tòa án điện tử.

Ở góc độ Viện kiểm sát, với chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, yêu cầu đặt ra là phải nâng cao trình độ để đáp ứng sự phát triển của công nghệ. Kiểm sát viên cần đồng hành, phối hợp chặt chẽ về nghiệp vụ, không ngừng nâng cao năng lực để tương thích với mô hình Tòa án điện tử.

Các ông: Huỳnh Xuân Long, Chánh án TAND tỉnh Đồng Tháp; Quách Hữu Thái, Phó Chánh án TAND TP.HCM đã chia sẻ nhiều vấn đề liên quan đến Tòa án điện tử, trong đó nhấn mạnh những “điểm nghẽn” trong tố tụng dân sự cần sớm được tháo gỡ.

Luật sư Trương Thị Hòa nêu quan điểm, qua thực tiễn hành nghề, có thể thấy Việt Nam đã bước đầu hình thành Tòa án điện tử ở cấp độ thấp. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý. Nếu sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự, cần đặc biệt lưu ý nội dung này.

Theo Luật sư Trương Thị Hòa, hạ tầng công nghệ hiện nay còn chưa ổn định, TANDTC cần quan tâm đầu tư mạnh hơn. Về nguồn nhân lực, nhiều Thẩm phán đã bước đầu ứng dụng công nghệ tốt, song cần có hướng dẫn, cho Thẩm phán đăng ký mình sử dụng công nghệ đến mức độ nào.

Luật sư Trương Thị Hòa cũng gợi ý nên phát động các phong trào thi đua nhằm nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ trong đội ngũ Thẩm phán, đồng thời kiến nghị hệ thống Tòa án chú trọng hơn đến phát triển nguồn nhân lực.

Luật sư Lê Quang Y, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai cho rằng, cần xây dựng một chiến lược tổng thể, mang tính quốc gia về phát triển Tòa án điện tử, tránh tình trạng mỗi nơi triển khai một cách khác nhau. Đồng thời, trình độ của đội ngũ Thẩm phán cũng cần được nâng tầm để đáp ứng yêu cầu mới.
Xây dựng Tòa án điện tử để phụng sự công lý, phục vụ nhân dân tốt hơn

Phát biểu kết luận tọa đàm, ông Nguyễn Biên Thùy, Phó Chánh án TANDTC đánh giá cao sự phối hợp tổ chức của TAND khu vực 1 - TP.HCM và Trường Đại học Kinh tế - Luật, đồng thời ghi nhận những ý kiến tâm huyết, có giá trị lý luận và thực tiễn của các chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ trong ngành.

Theo Phó Chánh án TANDTC, trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, việc xây dựng Tòa án điện tử không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là nhiệm vụ trọng tâm của hệ thống Tòa án nhằm nâng cao chất lượng xét xử, bảo đảm công khai, minh bạch và phục vụ người dân tốt hơn.

Tuy nhiên, Phó Chánh án TANDTC Nguyễn Biên Thùy thẳng thắn chỉ ra một số thách thức, đặc biệt là về nguồn nhân lực, hạ tầng công nghệ, cũng như hành lang pháp lý cho các hoạt động tố tụng trong môi trường số. Việc đào tạo đội ngũ cán bộ tư pháp có kiến thức pháp lý vững vàng, đồng thời thành thạo công nghệ là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay.

Phó Chánh án TANDTC đồng tình với ý kiến của PGS. TS Ngô Hữu Phước, cải cách pháp luật cần đi trước hoặc song hành với phát triển công nghệ; đồng thời, cần xây dựng hệ thống hạ tầng dữ liệu quốc gia đồng bộ, liên thông, phát triển định danh số và chữ ký số, bảo đảm an toàn thông tin và quyền con người theo luật định.

Bên cạnh đó, việc triển khai Tòa án điện tử cần được thực hiện theo lộ trình bài bản, có trọng tâm, trọng điểm nhưng hướng tới mục tiêu đồng bộ, cường hợp tác, học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đồng thời phát huy nội lực của ngành.

Thay mặt lãnh đạo TANDTC, Phó Chánh án Nguyễn Biên Thùy trân trọng cảm ơn các đại biểu đã tham dự và đóng góp nhiều ý kiến xác đáng, đồng thời đề nghị TAND khu vực 1- TP.HCM tiếp tục phát huy những kết quả đạt được, tiên phong trong xây dựng và hoàn thiện mô hình Tòa án điện tử, góp phần thực hiện hiệu quả nhiệm vụ cải cách tư pháp, phụng sự công lý, phục vụ nhân dân.

An Dương