NSƯT Vân Mai: Đừng xem “cái gốc” là thứ trói buộc mình

PV: Gần đây, chất liệu dân gian xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống âm nhạc đương đại, đặc biệt qua các sản phẩm của những nghệ sĩ trẻ. Ở góc nhìn chuyên môn, cô đánh giá xu hướng này như thế nào?

NSƯT Lê Vân Mai: Đây là những tín hiệu rất đáng mừng. Điều đó cho thấy âm nhạc dân gian không còn chỉ nằm trong không gian bảo tồn, mà đã được các nhạc sĩ, nghệ sĩ trẻ chủ động đưa đến gần hơn, phổ cập hơn với công chúng đương đại. Sự hiện diện của chất liệu dân gian trong các sản phẩm đương đại cũng phản ánh nhu cầu tìm kiếm bản sắc của thế hệ hôm nay trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Tuy nhiên, sự trở lại này chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó xuất phát từ hiểu biết và sự trân trọng. Nếu chất liệu dân gian chỉ được “mượn” như một màu sắc trang trí cho âm nhạc hiện đại, mà không gắn với tri thức nền tảng, thì rất khó để tạo nên những giá trị bền vững.

PV: Trong làn sóng làm mới âm nhạc dân gian hiện nay, theo cô đâu là những “tín hiệu vui”, và đâu là điều khiến cô còn trăn trở?

NSƯT Lê Vân Mai: Đối với tôi, tín hiệu vui nhất là nhiều sản phẩm mới đã khơi gợi sự tò mò, hứng thú của khán giả trẻ đối với âm nhạc dân gian – điều mà trước đây không dễ đạt được. Những chất liệu dân gian hôm nay được thể hiện trong một diện mạo mới, sinh động hơn, gần gũi hơn, từ đó có cơ hội lan tỏa rộng rãi trong đời sống đương đại. Nhưng đi cùng với đó là những trăn trở. Khi việc làm mới đi quá xa, cái “hồn” của làn điệu gốc sẽ có nguy cơ bị mờ nhạt. Nếu người nghe không còn nhận ra âm hưởng, tính chất hay ý nghĩa vốn có của giai điệu dân gian, thì lúc ấy, sự sáng tạo đã vô tình trở thành sự biến dạng.

PV: Nhiều nghệ sĩ trẻ hiện nay rất “mạnh tay” khi kết hợp dân gian với những thể loại tưởng như đối lập. Cô đánh giá sự kết hợp này ra sao?

NSƯT Lê Vân Mai: Sự lựa chọn đó là điều dễ hiểu, thậm chí cần thiết, và cũng phản ánh đặc điểm của thế hệ trẻ hôm nay. Các bạn có điều kiện tiếp cận âm nhạc từ nhiều kênh trong nước và quốc tế, có tư duy cởi mở và khát khao thể hiện cá tính thẩm mỹ của mình. Việc kết hợp chất liệu dân gian với các thể loại mới cũng là cách các bạn gửi gắm thông điệp về quan niệm thưởng thức âm nhạc của thế hệ mình. Theo tôi, vấn đề không nằm nhiều ở việc “kết hợp cái gì với cái gì”, mà nằm ở chỗ người làm nghề có thực sự hiểu thứ mình đang kết hợp hay không. Khi người làm nghề hiểu đủ sâu về chất liệu mình sử dụng, sự lựa chọn ấy sẽ trở thành sáng tạo có chiều sâu. Ngược lại, nếu thiếu kiến thức nền tảng, sự kết hợp rất dễ chỉ dừng lại ở hiệu ứng bề nổi.

PV: Chúng ta thường nói “muốn sáng tạo thì phải học cái gốc”. Theo cô, “cái gốc” trong âm nhạc dân gian cần được hiểu như thế nào, và ranh giới giữa sáng tạo với làm mất bản sắc nằm ở đâu?

NSƯT Lê Vân Mai: “Cái gốc” trước hết là kiến thức nền tảng: Hiểu làn điệu gốc, hiểu cấu trúc âm nhạc, hiểu ý nghĩa lời ca và bối cảnh văn hóa mà nó sinh ra. Đó là quá trình học tập nghiêm túc, từ nhà trường, từ các nghệ nhân, giảng viên và những người làm nghề lâu năm. Ranh giới giữa sáng tạo và biến tướng rất mong manh, nhưng cũng thể hiện khá rõ: nếu người nghe vẫn nhận ra bóng dáng, âm hưởng của làn điệu dân gian trong tác phẩm mới, thì đó là sáng tạo. Còn khi mọi dấu vết bị xóa mờ, tính chất âm nhạc thay đổi hoàn toàn khiến khán giả không còn nhận ra nguồn gốc, thì khi ấy, cái gốc đã không còn là điểm tựa.

PV: Với vai trò vừa là nghệ sĩ, vừa là người đào tạo, cô muốn gửi gắm điều gì tới những người trẻ đang muốn “giữ gốc mà vẫn sống được trong thời đại mới”?

NSƯT Lê Vân Mai: Đừng xem “cái gốc” là thứ trói buộc mình, mà hãy coi đó là điểm tựa giúp mình đứng vững. Khi có nền tảng vững chắc, người làm nghệ thuật sẽ tự do hơn trong sáng tạo. Giữ gốc không có nghĩa là giữ nguyên hình thức cũ, mà là giữ linh hồn của di sản trong một hình hài mới. Và điều quan trọng nhất, dù ở thời đại nào, điều cần giữ vẫn là chữ “Tâm” và đạo đức nghề nghiệp. Khi làm nghề bằng tri thức và sự tử tế, âm nhạc dân gian sẽ không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục sống, phát triển và lan tỏa cùng thời đại.

PV: Xin trân trọng cảm ơn!