Mạng xã hội và những “chợ ngầm” ma túy

Dấu vết số và bản án sau màn hình

Những vụ án được đưa ra xét xử tại Quảng Ninh thời gian gần đây cho thấy công nghệ đang bị lợi dụng để hình thành các “chợ ngầm” ma túy ngày càng tinh vi. Tuy nhiên, cũng chính những dấu vết để lại trên môi trường số đã trở thành căn cứ quan trọng để cơ quan tố tụng làm rõ hành vi vi phạm.

Phiên tòa do TAND khu vực 5 - Quảng Ninh mở cuối tháng 7 vừa qua không chỉ khép lại hành vi mua bán trái phép chất ma túy của một bị cáo, mà còn cho thấy con đường phạm tội đang ngày càng phổ biến trong thời đại số.

Theo hồ sơ vụ án, bị cáo ban đầu tìm mua cần sa qua mạng xã hội để sử dụng. Sau nhiều lần giao dịch, người này nảy sinh ý định bán lại cho người khác nhằm kiếm tiền tiếp tục sử dụng ma túy.

Từ một người mua để dùng, bị cáo nhanh chóng trở thành người mua bán trái phép chất ma túy và cuối cùng phải trả giá bằng bản án tù.

Điều đáng suy ngẫm là hành vi phạm tội không khởi nguồn từ một đường dây chuyên nghiệp hay những mối quan hệ xã hội phức tạp, mà bắt đầu bằng vài lần tìm kiếm nguồn hàng trên mạng, những cuộc trò chuyện qua ứng dụng nhắn tin và các giao dịch chuyển khoản. Tâm lý chủ quan, cho rằng hoạt động trên không gian mạng khó bị phát hiện đã khiến bị cáo từng bước trượt dài trên con đường phạm tội.

Đây không phải trường hợp cá biệt, chỉ trong thời gian ngắn TAND các khu vực trên địa bàn Quảng Ninh liên tiếp xét xử nhiều vụ án ma túy có điểm chung là các đối tượng lợi dụng mạng xã hội để tìm nguồn hàng, liên hệ khách mua, thỏa thuận giá cả và tổ chức giao nhận.

Tại TAND khu vực 4 - Quảng Ninh, hai bị cáo trong một vụ mua bán cần sa đã sử dụng Facebook và Messenger để thỏa thuận, chuyển khoản thanh toán rồi ngụy trang số cần sa trong cốc đồ uống trước khi giao cho khách.

Trong một vụ án khác do TAND khu vực 3 - Quảng Ninh xét xử, các đối tượng cũng dùng mạng xã hội để liên hệ mua ma túy và chuẩn bị việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Ở quy mô lớn hơn, TAND tỉnh Quảng Ninh từng xét xử đường dây mua bán hơn 400kg cần sa hoạt động trên Telegram với phương thức khép kín, phân công nhiều mắt xích và thực hiện giao dịch chủ yếu trên môi trường số.

Những vụ án này cho thấy phương thức hoạt động của tội phạm ma túy đang thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây việc mua bán thường gắn với các cuộc gặp trực tiếp thì nay mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin đã trở thành công cụ để tìm khách hàng, trao đổi giá cả, hướng dẫn chuyển tiền và thống nhất địa điểm giao nhận. Người mua và người bán hầu như không cần quen biết nhau, mọi khâu có thể được thực hiện qua điện thoại với hy vọng che giấu danh tính và xóa bỏ dấu vết.

Nhận định về vấn đề này, ông Phạm Ngọc Bình, Phó Chánh án TAND khu vực 5 - Quảng Ninh cho biết, sự phát triển của công nghệ đã làm thay đổi đáng kể phương thức hoạt động của tội phạm ma túy. Nhiều đối tượng sử dụng tài khoản ảo, ứng dụng nhắn tin có tính bảo mật cao hoặc thường xuyên xóa lịch sử trò chuyện với suy nghĩ cơ quan chức năng sẽ không thể phát hiện.

Tuy nhiên, đây là nhận thức hoàn toàn sai lầm, theo ông Phạm Ngọc Bình, Bộ luật Tố tụng hình sự quy định dữ liệu điện tử là một trong những nguồn chứng cứ hợp pháp nếu được thu thập, bảo quản, kiểm tra và đánh giá đúng trình tự, thủ tục luật định.

Trong nhiều vụ án ma túy, nội dung tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, dữ liệu trích xuất từ điện thoại, thông tin giao dịch ngân hàng hoặc hình ảnh camera giám sát đã góp phần làm rõ hành vi phạm tội và vai trò của từng đối tượng.

Hội đồng xét xử không căn cứ vào một chứng cứ riêng lẻ để kết tội, mà xem xét toàn diện trong mối liên hệ với lời khai của bị cáo, người làm chứng, vật chứng, kết luận giám định và các tài liệu khác trong hồ sơ vụ án.

Bởi vậy, dù thủ đoạn phạm tội thay đổi theo sự phát triển của công nghệ, mỗi cuộc liên lạc, giao dịch hay chuyển tiền vẫn có thể để lại dấu vết. Những dữ liệu tưởng chừng vô hình trên không gian mạng đang trở thành mắt xích quan trọng giúp cơ quan chức năng bóc gỡ đường dây, xác định vai trò của từng người và xử lý đúng quy định pháp luật.

Không có “vùng an toàn” cho tội phạm trên không gian mạng

Sự dịch chuyển của hoạt động mua bán ma túy lên môi trường số cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác điều tra, truy tố và xét xử. Ngoài việc thu giữ vật chứng, ghi nhận lời khai hay bắt quả tang, cơ quan tố tụng phải kịp thời thu thập, phục hồi, bảo quản và đối chiếu dữ liệu điện tử để tái hiện đầy đủ quá trình liên lạc, thỏa thuận, thanh toán và giao nhận. Khi được kiểm chứng cùng các tài liệu, chứng cứ khác, những dữ liệu này giúp làm sáng tỏ diễn biến vụ án, tránh bỏ lọt tội phạm nhưng cũng không làm oan người vô tội.

Từ các vụ án đã xét xử có thể thấy, việc sử dụng tài khoản ảo, sim không chính chủ, ứng dụng nhắn tin mã hóa hoặc xóa lịch sử trò chuyện không tạo ra “vùng an toàn” cho người phạm tội. Dấu vết có thể còn lưu trên thiết bị, hệ thống, tài khoản liên quan, giao dịch ngân hàng hoặc được khôi phục bằng các biện pháp nghiệp vụ. Khi những dữ liệu này được đặt trong mối liên hệ với vật chứng và lời khai, bức tranh toàn bộ vụ án từng bước được làm rõ.

Giá trị của dữ liệu điện tử không nằm ở việc tồn tại độc lập, mà ở khả năng liên kết với các chứng cứ khác để kiểm chứng thời gian, địa điểm, nội dung trao đổi, dòng tiền và vai trò của từng đối tượng. Đây cũng là cơ sở để Hội đồng xét xử đánh giá khách quan bản chất hành vi, mức độ tham gia và trách nhiệm hình sự của mỗi bị cáo trước khi đưa ra phán quyết.

Không chỉ phản ánh sự thay đổi trong phương thức phạm tội, các phiên tòa còn gióng lên hồi chuông cảnh báo khi nhiều bị cáo còn trẻ. Có người ban đầu chỉ vì tò mò, muốn thử sử dụng ma túy; có người tin vào những lời mời gọi như “giao hàng hộ”, “mua hộ”, “việc nhẹ, thu nhập cao” trên mạng xã hội rồi từng bước bị lôi kéo vào hoạt động mua bán trái phép chất ma túy. Chỉ sau vài lần tham gia, từ người sử dụng hoặc người giúp sức, họ đã trở thành bị cáo trước vành móng ngựa.

Đáng lo ngại, không ít người vẫn nhận thức chưa đầy đủ về trách nhiệm pháp lý, cho rằng chỉ người trực tiếp bán ma túy mới bị xử lý hình sự, còn việc nhận chuyển tiền, cất giữ, vận chuyển hoặc giao hàng thuê chỉ là hành vi phụ. Tuy nhiên, tùy tính chất, mức độ và vai trò tham gia, các hành vi mua bán, vận chuyển, tàng trữ, môi giới hoặc giúp sức cho việc mua bán trái phép chất ma túy đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cuộc đấu tranh với tội phạm ma túy vì thế không thể chỉ dừng ở phát hiện và xử lý, mà cần được đẩy mạnh từ khâu phòng ngừa. Bên cạnh sự vào cuộc của các cơ quan chức năng, gia đình và nhà trường cần chú trọng trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn cho thanh thiếu niên; đồng thời giúp người trẻ nhận diện những lời dụ dỗ dưới vỏ bọc “việc nhẹ, thu nhập cao”, “cộng tác viên giao hàng” hoặc các hội, nhóm kín có dấu hiệu mua bán chất cấm.

Những phiên tòa diễn ra tại Quảng Ninh thời gian qua cho thấy tội phạm ma túy đang nhanh chóng thích nghi với sự phát triển của công nghệ. Song dù thủ đoạn có tinh vi đến đâu, không gian mạng cũng không thể trở thành “lá chắn” giúp các đối tượng đứng ngoài vòng pháp luật.

Phía sau mỗi tài khoản ảo, mỗi giao dịch chuyển khoản hay tin nhắn được mã hóa đều có thể là chứng cứ góp phần làm sáng tỏ sự thật. Đó cũng là lời cảnh báo từ những bản án đã tuyên: đừng để một cú nhấp chuột trên mạng xã hội trở thành điểm khởi đầu cho hành trình đánh đổi tương lai bằng những năm tháng trong lao tù.