Kỳ 1: Một trận tuyến, hai không gian: Giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng nơi biên giới và không gian số

Sóng điện thoại giờ đã phủ tới tận những sườn núi quanh năm mây trắng. Buổi tối, sau giờ lên nương, người dân quây quần bên bếp lửa, tay cầm chiếc điện thoại thông minh để gọi video cho người thân, xem tin tức, lướt mạng xã hội... Nhưng cũng từ không gian nhỏ bé ấy, những luồng thông tin xấu độc, thông tin sai sự thật, luận điệu xuyên tạc về Đảng, Nhà nước tìm cách len vào từng nếp nhà, từng bản làng biên giới...

Ở nơi địa đầu Tổ quốc, cán bộ, chiến sĩ biên phòng hôm nay không chỉ tuần tra giữ từng đường biên, cột mốc giữa đại ngàn, mà còn tham gia một “mặt trận” khác - mặt trận trên không gian số. Một trận tuyến, hai không gian, nhưng cùng chung mục tiêu, đó là, giữ vững niềm tin của nhân dân, giữ nền tảng tư tưởng của Đảng từ biên giới thực đến “biên giới số”.

“Biên giới lòng dân” trước áp lực thủ đoạn tinh vi thời AI hoá

Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ “sống còn” của Đảng và chế độ. Trong điều kiện hiện nay, “biên giới lòng dân” thực sự trở thành một mặt trận đặc biệt quan trọng, diễn biến nhanh, phức tạp và khó kiểm soát hơn nhiều so với biên giới hữu hình.

Trong bối cảnh mạng xã hội đã len tới từng thôn bản, nguy cơ lớn nhất chính là sự lan truyền nhanh chóng, có chủ đích của tin giả, thông tin xấu độc, nhất là những nội dung liên quan đến dân tộc, tôn giáo và chủ quyền lãnh thổ. Các thế lực thù địch triệt để lợi dụng đặc điểm địa bàn biên giới - nơi trình độ dân trí còn không đồng đều, đời sống còn khó khăn để “bẻ cong sự thật”, cắt ghép thông tin, tạo ra những câu chuyện sai lệch nhưng lại dễ tin, dễ lan truyền.

Chia sẻ về quá trình đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ở khu vực biên giới hiện nay, Đại tá Trương Minh Đức - Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu cho biết, thực tế tại Lai Châu, đã có thời điểm xuất hiện các thông tin xuyên tạc về chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số hoặc bóp méo hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo. Những nội dung này thường không xuất hiện dưới dạng bài viết chính thống mà ẩn dưới video ngắn, lời kể cá nhân hoặc chia sẻ trong các nhóm mạng xã hội, khiến người dân dễ tiếp nhận theo cảm tính, thiếu kiểm chứng.

Các đối tượng lợi dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), Deepfake để tạo ra các hình ảnh, video với độ giả mạo ngày càng cao, khiến người xem khó phân biệt thật - giả.

Nếu như trước đây, tin giả chủ yếu được tạo ra bằng cách cắt ghép video thô sơ hoặc sử dụng tiêu đề giật gân, thì giờ đây, công nghệ đã phát triển tới mức, AI cho phép dựng hình ảnh, video, âm thanh giả mạo và rất khó phân biệt bằng mắt thường, dễ khiến những ai thiếu hiểu biết về công nghệ tin là thật.

“Nguyên nhân cốt lõi không chỉ nằm ở thủ đoạn tinh vi của các đối tượng xấu, mà còn xuất phát từ “khoảng trống thông tin chính thống” ở cơ sở và hạn chế về kỹ năng số, kỹ năng nhận diện thông tin của một bộ phận người dân. Khi thông tin đúng không đến kịp thời, thông tin sai sẽ có cơ hội lấn át. Vì vậy, nếu không chủ động nhận diện và đấu tranh từ sớm, từ xa, những tác động âm thầm này có thể từng bước làm suy giảm niềm tin, gây nhiễu loạn nhận thức, thậm chí ảnh hưởng trực tiếp đến ổn định chính trị - xã hội ở khu vực biên giới”, Đại tá Trương Minh Đức nhấn mạnh.

Tăng cường “sức đề kháng” cho thanh niên trong thời đại AI

Theo Đại tá Trương Minh Đức, nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi thông tin sai lệch nhất ở khu vực biên giới hiện nay, trước hết là thanh niên. Đặc biệt là những người thường xuyên sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội nhưng lại thiếu kỹ năng chọn lọc, kiểm chứng thông tin. Đây là nhóm tiếp cận nhanh với công nghệ nhưng “sức đề kháng” trước thông tin xấu còn hạn chế, dễ bị cuốn theo các nội dung giật gân, kích động, nhất là những thông tin mang tính cảm xúc.

Thứ hai là đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, trình độ dân trí không đồng đều, khả năng tiếp cận thông tin chính thống còn hạn chế. Một số người dân chủ yếu tiếp nhận thông tin qua truyền miệng hoặc mạng xã hội nhưng thiếu công cụ để phân biệt đúng - sai, nên dễ bị tác động bởi các luận điệu xuyên tạc về chính sách dân tộc, tôn giáo.

Thứ ba là một bộ phận người lao động tự do, người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, tâm lý còn nhiều băn khoăn, dễ bị lợi dụng bằng những thông tin đánh vào lợi ích cá nhân, hứa hẹn “quyền lợi”, “hỗ trợ”, từ đó bị lôi kéo, kích động.

Thực tế tại một số địa bàn biên giới, đã có trường hợp người dân chia sẻ lại thông tin sai lệch về chính sách hỗ trợ của Nhà nước chỉ vì “nghe nhiều người nói giống nhau trên mạng”, mà không kiểm chứng nguồn tin. Điều đó cho thấy, tác động của thông tin sai lệch không chỉ dừng lại ở nhận thức cá nhân mà còn lan rộng trong cộng đồng nếu không được định hướng kịp thời.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này là do khoảng trống về thông tin chính thống ở cơ sở, hạn chế về kỹ năng số, kỹ năng tiếp nhận và xử lý thông tin, cùng với đó là thủ đoạn ngày càng tinh vi của các đối tượng xấu khi lợi dụng mạng xã hội để “ngụy trang” thông tin sai lệch dưới nhiều hình thức khác nhau.

Từ thực tiễn đó, muốn bảo vệ vững chắc “biên giới lòng dân”, trước hết phải nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng cho chính những nhóm đối tượng dễ bị tác động, đồng thời đưa thông tin chính thống đến với người dân một cách kịp thời, dễ hiểu, sát thực tiễn.

Quán triệt sâu sắc tinh thần Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, những năm gần đây, lực lượng Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều biện pháp nắm tình hình, phát hiện và xử lý các vụ việc liên quan đến thông tin xấu độc trên không gian mạng.

Lực lượng biên phòng đã phát hiện, tham gia xử lý hàng chục vụ việc liên quan đến việc phát tán, chia sẻ thông tin sai lệch, xuyên tạc chính sách dân tộc, tôn giáo; trong đó có một số vụ việc tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định an ninh trật tự ở khu vực biên giới. Các đối tượng thường sử dụng mạng xã hội để đăng tải, chia sẻ nội dung có tính chất kích động, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, hoặc lợi dụng các vấn đề tôn giáo để lôi kéo, tập hợp lực lượng.

“Điều chúng tôi đặc biệt nhấn mạnh là, kết quả không chỉ nằm ở con số các vụ việc đã xử lý, mà quan trọng hơn là khả năng phát hiện sớm, ngăn chặn từ khi chưa hình thành “điểm nóng”. Trong thực tế, nhiều trường hợp khi mới xuất hiện dấu hiệu lan truyền thông tin sai lệch, lực lượng biên phòng đã kịp thời phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương, già làng, trưởng bản tổ chức tuyên truyền, giải thích, qua đó không để vụ việc phát triển phức tạp.

Tại một số xã biên giới, khi xuất hiện thông tin sai lệch liên quan đến chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc, chúng tôi đã nhanh chóng tổ chức đối thoại trực tiếp với người dân, cung cấp thông tin chính xác, giúp bà con hiểu rõ bản chất vấn đề, từ đó chủ động không chia sẻ, không tin theo các nội dung sai trái”, Đại tá Trương Minh Đức nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, công tác đấu tranh trên không gian mạng cũng được tăng cường thông qua việc xây dựng các kênh thông tin chính thống, kịp thời định hướng dư luận, góp phần “lấy cái đúng đẩy lùi cái sai”.

Từ thực tiễn công tác ở địa bàn biên giới, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu xác định rõ, xử lý thông tin sai lệch không thể chỉ bằng biện pháp hành chính hay mệnh lệnh, mà phải lấy tuyên truyền, thuyết phục và dân vận khéo làm trọng tâm. Cán bộ, chiến sĩ biên phòng khi phát hiện người dân tiếp cận hoặc lan truyền thông tin sai lệch đều chủ động xuống tận cơ sở, gặp gỡ trực tiếp, trao đổi trên tinh thần gần gũi, tôn trọng và trách nhiệm.

Quy trình xử lý thường được thực hiện theo hướng “3 bước”: nắm chắc thông tin - tiếp cận đúng đối tượng - giải thích thuyết phục. Trước hết, lực lượng phải xác minh rõ nội dung thông tin sai lệch là gì, mức độ lan truyền ra sao. Sau đó, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, kết hợp giữa cán bộ biên phòng với cấp ủy, chính quyền địa phương và đặc biệt là già làng, trưởng bản, người có uy tín để tạo sức thuyết phục. Cuối cùng là tổ chức tuyên truyền, đối thoại, phân tích rõ đúng - sai bằng những dẫn chứng cụ thể, dễ hiểu, gắn với đời sống của người dân.

Dân vận trên không gian mạng

Trong thực tiễn, tại địa bàn biên giới từng xuất hiện thông tin cho rằng, Nhà nước “cắt giảm chính sách hỗ trợ” đối với đồng bào dân tộc thiểu số. Thông tin này nhanh chóng lan truyền qua các nhóm Zalo, Facebook và gây tâm lý hoang mang trong một số hộ dân. Trước tình hình đó, cán bộ Đồn Biên phòng đã phối hợp với chính quyền xã và người có uy tín tổ chức họp bản, trực tiếp đối thoại với bà con.

Tại buổi họp, cán bộ không chỉ bác bỏ thông tin sai lệch mà còn cung cấp đầy đủ các chính sách hiện hành, giải thích rõ nguồn gốc tin giả, đồng thời hướng dẫn người dân cách nhận diện thông tin không chính xác trên mạng.

Sau buổi tuyên truyền, không chỉ người dân hiểu đúng vấn đề mà nhiều người còn chủ động chia sẻ lại thông tin chính thống, góp phần “làm sạch” môi trường thông tin trong cộng đồng. Qua đó cho thấy, khi người dân được tiếp cận thông tin đầy đủ, minh bạch, họ hoàn toàn có khả năng tự bảo vệ mình trước các luận điệu sai trái. Từ thực tiễn đó, kinh nghiệm quan trọng được đúc rút, đó là, muốn xử lý hiệu quả thông tin sai lệch, phải kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, trong đó “xây” - tức là cung cấp thông tin đúng, kịp thời - giữ vai trò quyết định.

Theo đồng chí Trương Minh Đức, triển khai “dân vận trên không gian mạng” ở vùng cao là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số, nhưng thực tiễn cho thấy còn nhiều khó khăn, trong đó lớn nhất là khoảng cách số và năng lực tiếp cận thông tin của người dân chưa đồng đều.

Thứ nhất, về hạ tầng kỹ thuật, nhiều khu vực biên giới của Lai Châu vẫn còn hạn chế về sóng viễn thông, đường truyền internet chưa ổn định, dẫn đến việc tiếp cận thông tin trên không gian mạng của người dân chưa thường xuyên, thậm chí bị gián đoạn. Điều này làm giảm hiệu quả của các hoạt động tuyên truyền trực tuyến.

Thứ hai, về kỹ năng số, một bộ phận người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, còn hạn chế trong việc sử dụng thiết bị thông minh và nhận diện thông tin trên mạng. Nhiều người có thể sử dụng mạng xã hội nhưng lại chưa có kỹ năng phân biệt đúng - sai, dễ bị tác động bởi các thông tin giật gân, thiếu kiểm chứng.

Thứ ba, về nội dung và phương thức tuyên truyền, nếu không được đổi mới phù hợp thì thông tin chính thống khó tiếp cận và khó cạnh tranh với các nội dung xấu độc vốn được xây dựng hấp dẫn, đánh vào tâm lý người xem. Trong khi đó, đội ngũ cán bộ làm công tác dân vận trên không gian mạng ở cơ sở còn mỏng, chưa đồng đều về kỹ năng truyền thông số.

Có những thời điểm thông tin sai lệch lan truyền nhanh trong cộng đồng qua mạng xã hội, trong khi thông tin chính thống đến chậm hơn, dẫn đến việc định hướng dư luận gặp khó khăn.

Từ những vấn đề trên, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu xác định: để nâng cao hiệu quả “dân vận trên không gian mạng”, cần đồng bộ nhiều giải pháp như đầu tư hạ tầng số, nâng cao kỹ năng cho người dân, đồng thời đào tạo đội ngũ cán bộ có khả năng sử dụng công nghệ và làm chủ không gian mạng.

Qua thực tiễn công tác, lực lượng biên phòng nhận thấy, “giữ biên giới lãnh thổ” và “giữ biên giới tư tưởng” là hai nhiệm vụ không tách rời, có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại lẫn nhau.

Biên giới lãnh thổ có thể xác định bằng mốc giới, đường biên cụ thể; nhưng “biên giới tư tưởng” lại nằm trong nhận thức, niềm tin của mỗi người dân. Nếu chỉ giữ vững đường biên mà không giữ được lòng dân, thì sự ổn định sẽ không bền vững. Ngược lại, khi lòng dân đã vững, niềm tin đã chắc, thì chính người dân sẽ trở thành “cột mốc sống”, góp phần bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.

Thực tế tại Lai Châu, ở những địa bàn triển khai công tác dân vận tốt, người dân tin tưởng vào Đảng, Nhà nước và lực lượng biên phòng thì tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội luôn ổn định, không để các thế lực xấu lợi dụng, kích động. Do đó, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu luôn xác định, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ phải gắn liền với xây dựng “thế trận lòng dân”, coi đây là nền tảng cốt lõi, lâu dài.

Kỳ 2: Những “cột mốc sống” giữa đại ngàn Tây Bắc trong thời đại AI