Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
Khơi thông nguồn lực, đổi mới tư duy và kiểm soát xung đột lợi ích
Quy định số 224-QĐ/TW mở ra tư duy mới trong việc phát huy quyền tự do kinh doanh, khơi thông nguồn lực và tiềm năng đóng góp của đội ngũ đảng viên vào phát triển kinh tế đất nước.
Trao đổi với Báo Công lý, PGS.TS, Trung tướng Trần Văn Độ, nguyên Phó Chánh án TANDTC, Chánh án Tòa án quân sự Trung ương, đại biểu Quốc hội khóa 12 và 13 nhấn mạnh yêu cầu hài hòa giữa quyền làm giàu chính đáng với kỷ luật, liêm chính của đảng viên; đồng thời kiểm soát chặt chẽ xung đột lợi ích, phòng ngừa tham nhũng.
-43de7d06f525cd731ecc6e6c2c416643.jpg)
Ý nghĩa và sự đổi mới tư duy của quy định
Phóng viên: Từ góc độ pháp lý và thực tiễn công tác tư pháp, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của việc Ban Chấp hành Trung ương ban hành Quy định số 224-QĐ/TW về đảng viên tham gia hoạt động đầu tư, kinh doanh? Quy định này thể hiện sự đổi mới như thế nào trong tư duy về vai trò, trách nhiệm của đảng viên đối với sự phát triển kinh tế đất nước?
Trung tướng Trần Văn Độ: Đây là một quy định rất tiến bộ và có ý nghĩa quan trọng. Trước đây, chúng ta thường mặc định quan niệm rằng đảng viên thì không được làm kinh tế, thậm chí điều này từng được thể hiện trong các quy định về những điều đảng viên không được làm. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, đảng viên trước hết cũng là một công dân bình thường. Quyền tự do kinh doanh là một trong những quyền con người, quyền công dân cơ bản đã được Hiến pháp ghi nhận.
Tất nhiên, với vai trò vừa là công dân, vừa là công chức hoặc đảng viên, cá nhân đó phải chấp hành các giới hạn của Đảng và Nhà nước. Những hoạt động kinh doanh làm ảnh hưởng đến vị trí công quyền hoặc vai trò lãnh đạo, uy tín của Đảng thì tuyệt đối không được làm.
Ý nghĩa và sự đổi mới tư duy của Quy định số 224-QĐ/TW thể hiện ở 3 điểm cốt lõi: Khẳng định quyền tự do kinh doanh: Lần nữa xác định đảng viên có quyền thực hiện các quyền công dân về kinh doanh theo quy định của pháp luật. Xây dựng ranh giới rõ ràng: Tạo hành lang pháp lý và giới hạn cụ thể để đảng viên yên tâm cống hiến, làm kinh tế chính đáng mà không phải lo sợ hay e ngại. Giải phóng nguồn lực trí tuệ và vật chất: Đội ngũ đảng viên phần lớn là những người có trình độ, năng lực. Việc cho phép họ tham gia sản xuất, kinh doanh chính đáng giúp huy động nguồn lực và tạo ra của cải vật chất cho xã hội. Ngược lại, nếu cấm đoán tuyệt đối sẽ gây lãng phí năng lực, đồng thời khiến đời sống kinh tế của đảng viên gặp khó khăn, dễ phát sinh động cơ tiêu cực trong công tác.
Những điểm mới quan trọng
Phóng viên: Quy định số 224-QĐ/TW thay thế Quy định số 15-QĐ/TW năm 2006 mở ra khuôn khổ mới cho đảng viên tham gia đầu tư kinh doanh. Theo ông, đâu là những điểm mới quan trọng nhất của quy định này và có ý nghĩa như thế nào trong việc phát huy năng lực đảng viên, vừa bảo đảm xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh?
Trung tướng Trần Văn Độ: Quy định thay thế này rất đúng đắn và kịp thời. Điểm mới lớn nhất là đã tạo ra một ranh giới rạch ròi giúp đảng viên tự do hoạt động kinh tế nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương của Đảng và pháp luật của Nhà nước.
Nội dung đột phá của Quy định 224 là việc phân chia hoạt động kinh tế của đảng viên thành 4 nhóm rõ ràng:
Nhóm 1 (Tự do thực hiện): Các hoạt động khai thác tài sản, sức lực, trí tuệ hợp pháp của bản thân để tạo thu nhập mà không bị hạn chế (ví dụ: giảng dạy, nghiên cứu khoa học, gửi tiết kiệm, cho thuê tài sản cá nhân...).
Nhóm 2 (Góp vốn thuần túy): Đảng viên dùng tiền tiết kiệm hoặc tài sản hợp pháp để mua cổ phần, cổ phiếu, góp vốn vào doanh nghiệp nhưng không trực tiếp tham gia quản lý, điều hành. Hoạt động này hầu như không gây xung đột lợi ích hay ảnh hưởng đến uy tín của Đảng.
Nhóm 3 (Hạn chế một phần): Các hoạt động sản xuất, kinh doanh có nguy cơ phát sinh xung đột giữa lợi ích cá nhân và lợi ích công cộng thì phải chịu sự hạn chế theo quy định.
Nhóm 4 (Kiểm soát chặt chẽ/Phải báo cáo): Các trường hợp đảng viên trực tiếp nắm quyền lãnh đạo, điều hành doanh nghiệp, đặc biệt là đảng viên công tác trong khu vực công. Nhóm này cần sự báo cáo và chấp thuận của tổ chức Đảng có thẩm quyền để phòng ngừa hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm tham nhũng hay trục lợi.
Sự phân nhóm này bảo đảm tính minh bạch, rõ ràng, giúp đảng viên nhận thức đúng điều được làm, điều bị hạn chế và điều phải báo cáo. Đồng thời, quy định khẳng định nguyên tắc các quy định của Đảng không được trái với pháp luật nhà nước, thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Hài hoà quyền sự do kinh doanh và kỷ luật, liêm chính của Đảng viên
Phóng viên: Đảng viên cần nhận thức như thế nào về mối quan hệ giữa quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản với yêu cầu tuân thủ kỷ luật Đảng, trách nhiệm nêu gương? Làm thế nào để khuyến khích đảng viên làm giàu chính đáng mà vẫn giữ vững nguyên tắc liêm chính?
Trung tướng Trần Văn Độ: Hiến pháp 2013 quy định rất rõ về quyền con người, trong đó có quyền sở hữu tài sản và quyền tự do kinh doanh. Ngay sau đó, Bộ luật Hình sự cũng đã bỏ tội danh 'Kinh doanh trái phép' để phù hợp với nguyên lý của Nhà nước pháp quyền: Công dân được làm những gì pháp luật không cấm.
Tuy nhiên, đối với cán bộ, đảng viên - những người thuộc lực lượng lãnh đạo và cầm quyền – khi đã tự nguyện gia nhập hàng ngũ của Đảng thì phải tự nguyện chấp nhận những hạn chế nhất định mà vai trò đảng viên yêu cầu.
Khi xảy ra xung đột lợi ích, đảng viên bắt buộc phải hy sinh lợi ích cá nhân để bảo vệ lợi ích công, lợi ích của cộng đồng và nhân dân.
Quy định 224 không cấm đoán vô lý mà chỉ cấm và hạn chế những hành vi có nguy cơ gây thiệt hại cho uy tín của Đảng và lợi ích quốc gia.
Trong kỷ nguyên số phát triển nhanh chóng hiện nay, các quy định của Đảng cũng phải thường xuyên được rà soát, rạch ròi để vừa phát huy tối đa năng lực của cán bộ, vừa giữ vững kỷ cương, sự liêm chính.
Kích hoạt giải pháp phòng chống tham nhũng và xung đột lợi ích
Phóng viên: Vấn đề kiểm soát xung đột lợi ích đối với đảng viên trong khu vực công được đặt ra rất lớn. Từ góc độ pháp luật, ông nhìn nhận ra sao về nguy cơ lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi và cần cơ chế nào để phòng ngừa hiệu quả ngay từ đầu?
Trung tướng Trần Văn Độ: Tham nhũng hay tiêu cực đều bắt nguồn từ sự xung đột lợi ích và sự cám dỗ đối với người có chức vụ, quyền hạn. Để kiểm soát hiệu quả, cần thực hiện đồng bộ bộ 4 giải pháp cơ bản:
Không CẦN tham nhũng: Chính sách tiền lương và thu nhập của cán bộ, công chức phải đủ sống và bảo đảm đời sống gia đình (như mô hình công chức lương cao của Singapore). Khi cán bộ đã đủ sống, họ sẽ không có lý do để đánh đổi danh dự.
Không MUỐN tham nhũng: Chú trọng giáo dục đạo đức, rèn luyện bản lĩnh chính trị và lòng tự trọng, liêm sỉ cho đảng viên. Cán bộ có liêm sỉ sẽ tự biết đề kháng trước các cám dỗ tiền bạc.
Không THỂ tham nhũng: Thể chế và quy định pháp luật (về kiểm soát tài sản, chống rửa tiền, minh bạch dòng tiền...) phải chặt chẽ đến mức cán bộ dù muốn cũng không thể lợi dụng kẽ hở để trục lợi.
Không DÁM tham nhũng: Chế tài kỷ luật Đảng và xử lý hình sự phải nghiêm minh, công bằng.
Đặc biệt lưu ý: Chúng ta không nên xem xử lý hình sự hay trừng phạt là giải pháp duy nhất hay tối ưu. Điều quan trọng là phải nghiêm minh chứ không phải nghiêm khắc quá đà để đe dọa. Phải lấy phòng ngừa làm trọng tâm, tránh tình trạng vi phạm diễn ra hàng chục năm mới phát hiện xử lý thì hậu quả đã rất nặng nề.
Tổ chức thực hiện và đổi mới tư duy trong công tác cán bộ
Phóng viên: Cần tổ chức thực hiện nguyên tắc cấp có thẩm quyền chấp thuận trong nội bộ Đảng ra sao để bảo đảm thống nhất với pháp luật, tránh áp dụng máy móc hay tùy tiện?
Trung tướng Trần Văn Độ: Nguyên tắc tối thượng là: Quy định của Đảng không được trái với Hiến pháp và pháp luật của Nhà nước. Đảng viên phải tuân thủ cả pháp luật nhà nước và điều lệ, quy định của Đảng.
Để triển khai hiệu quả: Trung ương và các cơ quan tham mưu cần ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể, chi tiết để các cấp ủy có thẩm quyền áp dụng thống nhất, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu và làm một kiểu.
Đổi mới tư duy về công tác cán bộ: Nếu một đảng viên cảm thấy công việc kinh doanh là niềm đam mê và năng lực lớn nhất của họ, còn vị trí lãnh đạo/công chức lại hạn chế quyền kinh doanh, thì việc họ xin không nhận chức vụ hoặc xin từ chức để làm kinh doanh là hoàn toàn bình thường. Tổ chức Đảng nên ủng hộ, không nên quy kết là 'trốn tránh nhiệm vụ'.
Kiểm soát chặt chẽ để tránh việc lợi dụng vị trí công quyền tạo lợi thế cạnh tranh bất bình đẳng cho các doanh nghiệp thân hữu, bảo đảm môi trường kinh doanh lành mạnh.
Bảo đảm tính công bằng và xã hội hoá phòng ngừa vi phạm
Phóng viên: Từ thực tiễn xét xử các vụ án tham nhũng, đâu là ranh giới giữa hoạt động kinh doanh hợp pháp của đảng viên và hành vi lợi dụng vị trí công tác để trục lợi, thưa ông?
Trung tướng Trần Văn Độ: Ranh giới cốt lõi nằm ở động cơ và sự bình đẳng trên thị trường:
Kinh doanh hợp pháp: Đảng viên dùng vốn, trí tuệ chính đáng, tuân thủ pháp luật, chấp nhận cạnh tranh bình đẳng để tạo giá trị cho bản thân và xã hội.
Hành vi trục lợi (Tư bản thân hữu): Lợi dụng chức vụ, thông tin nội bộ, có 'người chống lưng' hoặc móc nối giữa quan chức và doanh nhân để thao túng đấu thầu, chiếm đoạt dự án.
Để bảo vệ cán bộ và môi trường kinh doanh:
Phải đảm bảo mọi dự án, đề án được cạnh tranh công bằng, công khai.
Công tác thanh tra, kiểm tra phải chuyển hướng sang phòng ngừa, cảnh báo sớm. Đừng để cán bộ vi phạm sâu, thiệt hại tài sản lớn rồi mới xử lý.
Cơ quan tố tụng cần củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý bằng sự minh bạch và tinh thần bảo vệ quyền con người.
Khơi thông nguồn lực từ đảng viên nghỉ hưu, thôi giữ chức vụ
Phóng viên: Ông đánh giá như thế nào về chủ trương khuyến khích đảng viên sau khi thôi giữ chức vụ hoặc nghỉ hưu tiếp tục tham gia đầu tư kinh doanh?
Trung tướng Trần Văn Độ: Đây là một chủ trương rất tiến bộ và thực tế của Quy định 224.
Cán bộ sau khi nghỉ hưu có trình độ cao, hiểu biết pháp luật và thực tiễn. Việc cho phép họ đóng góp trí tuệ, tham gia sản xuất kinh doanh, tư vấn, giảng dạy... là sự giải phóng nguồn lực rất lớn cho phát triển đất nước.
Tất nhiên, vẫn cần quy định để kiểm soát, ngăn ngừa việc lợi dụng 'mối quan hệ cũ' hoặc tầm ảnh hưởng từ chức vụ trước đây để can thiệp trái pháp luật vào hoạt động của cơ quan nhà nước (như hành vi chạy án, can thiệp tố tụng...). Nhưng giải pháp nằm ở việc tăng cường tính liêm chính và kiểm soát hành vi, chứ không nên dùng biện pháp cấm đoán cơ học gây lãng phí nhân tài.
Để quy định đi vào đời sống
Phóng viên: Để Quy định số 224-QĐ/TW thực sự khơi thông nguồn lực phát triển kinh tế mà vẫn giữ vững kỷ luật Đảng, ông có những kiến nghị gì?
Trung tướng Trần Văn Độ: Quy định 224 ra đời rất kịp thời, đáp ứng đúng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới. Để quy định đi vào cuộc sống thực chất, tôi kiến nghị 5 nhóm giải pháp:
Tuyên truyền rộng rãi: Phổ biến Quy định 224 không chỉ trong nội bộ Đảng mà ra toàn thể nhân dân để người dân hiểu đúng, tạo sự đồng thuận xã hội.
Quán triệt và hướng dẫn cụ thể: Cấp ủy các cấp có hướng dẫn thực hiện rõ ràng, tạo điều kiện thuận lợi cho đảng viên làm giàu hợp pháp bằng chính năng lực của mình.
Hoàn thiện thể chế đồng bộ: Rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật nhà nước phù hợp với bối cảnh kinh tế số, bảo đảm sự thống nhất hoàn toàn giữa quy định của Đảng và pháp luật nhà nước.
Đổi mới công tác thanh tra, kiểm tra: Chuyển mạnh từ tư duy 'trừng phạt, bắt lỗi' sang tư duy 'phòng ngừa, cảnh báo sớm và hỗ trợ khắc phục'.
Cải cách tư pháp và tố tụng:
Áp dụng nghiêm túc nguyên tắc suy đoán vô tội và bảo vệ quyền con người.
Hạn chế việc lạm dụng biện pháp tạm giam hoặc còng tay đối với các vi phạm kinh tế khi chưa có phán quyết của Tòa án, tránh làm đứt gãy hoạt động của doanh nghiệp và hủy hoại uy tín cán bộ, doanh nhân.
Tạo sự hài hòa giữa kỷ luật Đảng, tính nghiêm minh của pháp luật và mục tiêu phát triển kinh tế nhanh, bền vững của đất nước.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!
Tuấn Dũng - Minh Lý