Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư: Những điểm mới đáng chú ý

Bổ nhiệm giáo sư theo cơ chế tuyển chọn cạnh tranh

Một trong những thay đổi đáng chú ý của dự thảo là chuyển từ cơ chế Nhà nước công nhận người đạt tiêu chuẩn, sau đó cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm, sang cơ chế các trường chủ động tuyển chọn cạnh tranh theo vị trí việc làm.

Theo định hướng này, giáo sư và phó giáo sư vẫn là chức danh của giảng viên đại học, nhưng việc bổ nhiệm phải gắn với vị trí công tác, nhiệm vụ chuyên môn và nguồn lực thực tế của cơ sở đào tạo. Nhà trường chỉ thực hiện bổ nhiệm khi có vị trí giảng viên tương ứng trong cơ cấu tổ chức và kế hoạch nhân sự.

Cơ sở giáo dục đại học được chủ động tuyển chọn

Dự thảo quy định Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành các tiêu chuẩn nền tảng. Trên cơ sở đó, từng cơ sở giáo dục đại học được xây dựng tiêu chí cụ thể phù hợp với định hướng phát triển và yêu cầu của từng ngành.

Tuy nhiên, quyền tự chủ không đồng nghĩa với việc nhà trường được hạ thấp tiêu chuẩn chung, bỏ qua tiêu chí bắt buộc hoặc tự ý thay đổi, bổ sung các phương án thay thế ngoài quy định của dự thảo.

Người đáp ứng các tiêu chuẩn tối thiểu sẽ tiếp tục được đánh giá, chấm điểm và xếp hạng độc lập để phục vụ quá trình tuyển chọn cạnh tranh. Người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học quyết định lựa chọn ứng viên trên cơ sở kết quả đánh giá và nhu cầu nhân sự.

Tiêu chí bổ nhiệm giáo sư chú trọng năng lực giảng dạy

Dự thảo hướng tới đánh giá ứng viên toàn diện hơn, thay vì tập trung chủ yếu vào thành tích nghiên cứu và số lượng công trình khoa học.

Đáng chú ý, tiêu chí giảng dạy được quy định có trọng số tối thiểu 30% trong tổng kết quả đánh giá. Điều này thể hiện yêu cầu cân bằng giữa năng lực nghiên cứu khoa học và chất lượng thực hiện nhiệm vụ đào tạo của giảng viên.

Thay đổi cách đánh giá công trình khoa học

Dự thảo đề xuất bỏ bảng quy đổi điểm đối với các công bố khoa học. Thay vào đó, hồ sơ ứng viên được đánh giá thông qua 5 công trình khoa học tiêu biểu do ứng viên lựa chọn.

Cách tiếp cận này hướng tới xem xét thực chất chất lượng, đóng góp và giá trị học thuật của công trình, thay vì chỉ dựa vào số lượng công bố hoặc phép quy đổi điểm.

Việc thẩm định hồ sơ cũng được đặt ra yêu cầu phản biện độc lập, bảo đảm tính khách quan. Hồ sơ ứng viên giáo sư phải được 5 chuyên gia đánh giá, trong đó có ít nhất 1 chuyên gia quốc tế; hồ sơ ứng viên phó giáo sư cần 3 chuyên gia phản biện.

Siết yêu cầu về liêm chính học thuật

Dự thảo đặt ra yêu cầu chặt chẽ hơn về kiểm soát xung đột lợi ích trong quá trình đánh giá, thẩm định hồ sơ. Các trường hợp vi phạm liêm chính học thuật có thể bị xem xét thu hồi chức danh theo quy định.

Những yêu cầu này nhằm tăng tính minh bạch, hạn chế tác động không phù hợp trong quá trình xét chọn và bảo đảm giá trị học thuật của chức danh giáo sư, phó giáo sư.

Giới hạn số lượng giáo sư, phó giáo sư theo quy mô ngành

Một điểm mới đáng chú ý khác là dự thảo lần đầu đưa ra công thức xác định số lượng giáo sư, phó giáo sư tối đa theo từng nhóm ngành tại cơ sở giáo dục đại học.

Công thức được xây dựng trên các yếu tố gồm quy mô đội ngũ giảng viên có trình độ tiến sĩ, nguồn thu từ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng số lượng tiến sĩ được cơ sở đào tạo cấp bằng trong 3 năm gần nhất.

Ba yếu tố cấu thành công thức

Theo dự thảo, số lượng tối đa được xác định theo công thức:

Số lượng tối đa = (25% × G) + (T × G) + (k × B)

Trong đó:

• G là số giảng viên cơ hữu có trình độ tiến sĩ bình quân trong 3 năm gần nhất của ngành, bao gồm cả giảng viên cơ hữu và giảng viên cơ hữu đồng thời tại đơn vị khác, có điều chỉnh theo hệ số quy đổi theo quy định.
• T là tỷ lệ bình quân trong 3 năm của nguồn thu từ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo so với tổng nguồn thu của cơ sở giáo dục đại học. Nguồn thu phải được thực hiện qua tài khoản chính thức và thể hiện trong báo cáo tài chính đã được công khai; không tính doanh thu từ dịch vụ, tư vấn.
• B là số tiến sĩ bình quân được cơ sở giáo dục đại học cấp bằng trong 3 năm gần nhất thuộc ngành tương ứng.
• k là hệ số áp dụng theo nhóm ngành, bằng 2/3 đối với nhóm ngành I và 1/3 đối với các nhóm ngành còn lại.

Đối với ngành mới hoạt động chưa đủ 3 năm, các chỉ số G, T và B được tính theo thời gian hoạt động thực tế.

Một số trường hợp được áp dụng ngoài giới hạn

Dự thảo cũng đề cập trường hợp nhà khoa học đã giữ chức danh giáo sư hoặc phó giáo sư ít nhất 3 năm, khi chuyển từ cơ sở giáo dục đại học khác trong nước hoặc nước ngoài, sẽ không phải chứng minh lại các thành tích tối thiểu và không tính vào giới hạn số lượng cơ bản.

Ngoài ra, các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm có đề án phát triển đạt đẳng cấp quốc tế được tuyển dụng giáo sư, phó giáo sư là người nước ngoài ngoài giới hạn nêu trên.

Tăng giám sát sau khi bổ nhiệm giáo sư

Không chỉ thay đổi quy trình tuyển chọn, dự thảo còn đề xuất tăng trách nhiệm giải trình và giám sát sau bổ nhiệm.

Các cơ sở giáo dục đại học phải công khai kế hoạch tuyển chọn, tiêu chí đánh giá, thành viên hội đồng, điểm số chi tiết và lý do lựa chọn ứng viên. Việc công khai nhằm tạo điều kiện để xã hội và giới học thuật giám sát quá trình thực hiện.

Sau khi được bổ nhiệm, giảng viên phải thực hiện nhiệm vụ được giao và chịu sự theo dõi, đánh giá hằng năm. Việc rà soát, đánh giá toàn diện được thực hiện theo chu kỳ từ 3 đến 5 năm.

Đối với các trường hợp bổ nhiệm mới, dự thảo đề xuất giới hạn nhịp độ tăng số lượng trong 3 năm đầu, không quá 20% mỗi năm theo từng ngành, nhằm tránh tình trạng gia tăng đột biến.

Về phía cơ quan quản lý, Bộ GD&ĐT dự kiến chuyển trọng tâm từ thẩm định từng hồ sơ cá nhân sang quản trị dữ liệu toàn ngành và tăng cường kiểm tra đột xuất khi xuất hiện dấu hiệu rủi ro, như số lượng chức danh tăng bất thường hoặc có phản ánh, khiếu nại được xác minh.

Dự thảo đang được lấy ý kiến, vì vậy các nội dung nêu trên là đề xuất và có thể được tiếp thu, chỉnh sửa trước khi ban hành chính thức.