Sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Xóa bỏ “vùng trũng” để bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Thực tiễn hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 cho thấy một nghịch lý lớn: Quy định hiện hành vẫn cho phép bố trí nơi dành riêng cho người hút thuốc tại khu vực cách ly sân bay, quán bar, vũ trường, karaoke, khách sạn, tàu thủy và tàu hỏa.

Đây đều là những không gian kín, tập trung đông người, khiến khói thuốc dễ tích tụ và phát tán. Hệ quả là nhân viên phục vụ, hành khách và đặc biệt là các nhóm yếu thế như phụ nữ mang thai, trẻ em hay người có bệnh nền phải gánh chịu rủi ro phơi nhiễm khói thuốc thụ động mà không có sự lựa chọn phòng tránh.

Không chỉ gây nguy hại sức khỏe, việc duy trì ngoại lệ này còn tạo gánh nặng lớn cho công tác quản lý và kiểm tra. Trên thực tế rất khó giám sát tiêu chuẩn kỹ thuật phòng hút, làm tăng chi phí vận hành và khiến khói độc dễ dàng rò rỉ ra môi trường xung quanh.

Đáng chú ý, trong khu vực ASEAN, Việt Nam hiện là quốc gia duy nhất chưa áp dụng lệnh cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà tại toàn bộ 4/4 nhóm địa điểm công cộng nêu trên, đi ngược lại xu thế chung của quốc tế.

TS Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam khẳng định, không có bất kỳ ngưỡng phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được xem là an toàn.

Việc loại bỏ hoàn toàn các khu vực hút thuốc riêng trong nhà là giải pháp khả thi duy nhất để bảo đảm quyền được hít thở không khí sạch của mọi người dân, đồng thời tuân thủ các cam kết quốc tế của Việt Nam theo Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC).

Kinh nghiệm quốc tế cũng chứng minh tính hiệu quả của chính sách cấm triệt để. Tính đến năm 2024, WHO ghi nhận 79 quốc gia và vùng lãnh thổ đã ban hành luật cấm hút thuốc hoàn toàn tại các địa điểm công cộng trong nhà, bảo vệ khoảng 2,6 tỷ người.

Tại khu vực ASEAN, Thái Lan đã áp dụng vùng cấm bán kính 5 mét quanh địa điểm công cộng; Singapore lập danh mục địa điểm cấm chi tiết để thuận tiện xử phạt; Philippines siết chặt trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở.

Các nghiên cứu tại Anh, Scotland và Ireland cũng ghi nhận tỷ lệ trẻ em nhập viện vì hen suyễn giảm rõ rệt và lượng nicotine thụ động ở nhân viên dịch vụ giảm mạnh sau khi áp dụng luật cấm toàn diện.

Bên cạnh việc mở rộng phạm vi cấm, cơ chế thực thi và thẩm quyền xử phạt tại Việt Nam cũng đang là nút thắt cần tháo gỡ.

Tại phiên thảo luận về luật sửa đổi, bổ sung luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vào sáng 21/10 trong Chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, PGS-TS Nguyễn Văn Ngọc, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Đà Lạt cho rằng, để ngăn chặn tình trạng hút thuốc tại nơi công cộng, một trong những giải pháp cần chú trọng là xác định rõ thẩm quyền kiểm tra và xử phạt, tránh tình trạng "ai cũng có trách nhiệm nhưng không ai trực tiếp làm".

Ông Ngọc đề xuất bổ sung theo hướng công an cấp xã là cơ quan trực tiếp kiểm tra, xử lý hành vi hút thuốc lá tại địa điểm cấm trên địa bàn, Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện.

Đặc biệt, cơ quan, người có thẩm quyền được sử dụng hình ảnh, dữ liệu thu được từ phương tiện, thiết bị kỹ thuật và thông tin, hình ảnh do tổ chức, cá nhân cung cấp qua ứng dụng điện tử để phát hiện, xác minh và xử lý.

Vẫn theo PGS-TS Nguyễn Văn Ngọc, một bất cập nữa là pháp luật không quy định chủ quán, quản lý nhà hàng, bảo vệ bệnh viện, hiệu trưởng nhà trường… có thẩm quyền xử phạt hành vi hút thuốc, nhưng lại quy định chế tài phạt 3 - 5 triệu đồng với người quản lý địa điểm nếu không tổ chức kiểm tra, đôn đốc. Như vậy, "trách nhiệm thì có, công cụ thì không", ông Ngọc nói.