Kỳ cuối: Chất lượng sống của Nhân dân là thước đo phát triển

Độc lập, tự do là nền tảng để đất nước phát triển và đời sống Nhân dân ngày càng tốt đẹp hơn. Trong cuộc trao đổi với Báo Công lý, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Đại biểu Quốc hội khóa XVI đã chia sẻ những suy nghĩ về cách hiện thực hóa mục tiêu ấy.

PV: Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ba giá trị “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc” gắn bó như thế nào trong mục tiêu, lý tưởng và hành trình phát triển của cách mạng Việt Nam?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng, sáu chữ “Độc lập - Tự do - Hạnh phúc” chứa đựng một quan niệm rất sâu sắc về đất nước và con người. Đất nước phải độc lập để dân tộc được quyết định vận mệnh của mình; con người phải được tự do để phát triển năng lực, làm chủ cuộc sống; và mọi nỗ lực xây dựng, bảo vệ Tổ quốc phải đem lại hạnh phúc cho Nhân dân. Ba giá trị ấy gắn bó trong một chỉnh thể, làm nên ý nghĩa của con đường mà Đảng, Bác Hồ và Nhân dân ta đã lựa chọn.

Độc lập tạo tiền đề chính trị để bảo đảm tự do, hạnh phúc. Tự do giải phóng sức sáng tạo, khơi dậy trách nhiệm và khả năng cống hiến của mỗi người. Hạnh phúc cho thấy thành quả của độc lập và tự do đã đi vào cuộc sống đến đâu. Khi người dân được sống bình yên, được tôn trọng, có cơ hội vươn lên và tin tưởng vào tương lai, sức mạnh đoàn kết, ý chí bảo vệ đất nước cũng được bồi đắp. Vì thế, đây còn là mối quan hệ tác động trở lại, trong đó lòng dân là nền tảng bền vững của độc lập dân tộc.

Từ góc nhìn văn hóa, tôi thấy những giá trị lớn lao ấy hiện diện trong những điều rất gần gũi: một đứa trẻ được đến trường, một gia đình được sống an toàn, một người lao động được trả công xứng đáng, một ý tưởng sáng tạo có cơ hội trở thành hiện thực. Chính những điều đó làm cho tình yêu Tổ quốc có chiều sâu, bởi người dân cảm nhận được đất nước trong cuộc sống của mình.

Sáu chữ trên mỗi văn bản hành chính, vì vậy, cũng nhắc nhở mỗi cơ quan, mỗi cán bộ phải tự hỏi: quyết định này có giúp người dân sống tốt hơn, có bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của họ hay không? Đó là cách đưa lý tưởng cách mạng thành trách nhiệm công vụ hằng ngày.

PV: Trong kỷ nguyên mới, cần hiểu độc lập thế nào để bảo đảm tự chủ chiến lược, tự cường, quyền tự quyết dân tộc và cuộc sống bình yên, phát triển cho Nhân dân?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Độc lập trong kỷ nguyên mới phải được củng cố bằng năng lực thực tế của quốc gia. Quyền tự quyết cần có nền kinh tế đủ sức chống chịu, khoa học và công nghệ đủ khả năng làm chủ những lĩnh vực quan trọng, quốc phòng và an ninh vững mạnh, đối ngoại chủ động, cùng một nền văn hóa có bản lĩnh. Một đất nước có nhiều lựa chọn và đủ năng lực thực hiện lựa chọn của mình sẽ có nền tảng tự chủ vững chắc hơn.

Tại chuyên đề về lãnh đạo chiến lược ngày 14/9/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu “nâng cao năng lực tự quyết, tự cường, khả năng thích ứng”. Tôi cho rằng, tinh thần ấy rất quan trọng khi chúng ta nhận thức về độc lập hôm nay: phát huy nội lực đồng thời mở rộng hợp tác, tiếp thu tri thức, công nghệ và nguồn lực quốc tế để làm mạnh lên năng lực của chính mình.

Nghị quyết số 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, gợi mở mối quan hệ đó. Muốn hội nhập hiệu quả phải có năng lực nội sinh; muốn nâng cao năng lực nội sinh phải biết học hỏi, hợp tác, tham gia sâu hơn vào những mạng lưới tri thức và sản xuất của thế giới.

Tôi muốn nhấn mạnh thêm phương diện văn hóa. Trong không gian số, khả năng sáng tạo và lan tỏa các giá trị Việt Nam, năng lực tiếp nhận có chọn lọc của công chúng, sức đề kháng trước thông tin sai lệch đều góp phần bảo vệ sự tự chủ về nhận thức. Càng hội nhập sâu, chúng ta càng cần những con người hiểu mình, hiểu thế giới, tự tin và có trách nhiệm.

Giá trị cuối cùng của tự chủ chiến lược phải được người dân cảm nhận qua cuộc sống bình yên, việc làm ổn định, nguồn cung thiết yếu được bảo đảm và cơ hội phát triển được mở rộng. Xây dựng tiềm lực quốc gia và chăm lo đời sống Nhân dân phải được đặt trong cùng một tầm nhìn.

PV: Theo ông, làm thế nào để quyền tự do được bảo đảm thực chất, hài hòa với kỷ cương, trách nhiệm công dân và lợi ích cộng đồng?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, bảo đảm tự do thực chất đòi hỏi phải nối liền quyền được ghi nhận với điều kiện thực hiện quyền. Có quyền học tập nhưng thiếu trường lớp, có quyền sáng tạo nhưng thiếu môi trường khuyến khích, có quyền kinh doanh nhưng vướng thủ tục bất hợp lý, thì cơ hội phát triển của người dân vẫn bị thu hẹp. Vì vậy, hoàn thiện pháp luật phải đi cùng nâng cao chất lượng dịch vụ công và tháo gỡ những rào cản trong thực thi.

Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đặt ra yêu cầu rất thiết thực đối với quá trình này. Tôi cho rằng, cần đặc biệt chú ý tính minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận của pháp luật; trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền; khả năng bảo vệ quyền khi người dân gặp tranh chấp hoặc bị đối xử không công bằng. Một người dân bình thường phải có khả năng hiểu quyền của mình và tìm được sự bảo vệ bằng những thủ tục phù hợp.

Tự do gắn với kỷ cương trước hết là mọi chủ thể, bao gồm cả người thực thi quyền lực, đều tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Điều 14 của Hiến pháp quy định chặt chẽ về việc hạn chế quyền: phải do luật quy định và trong những trường hợp cần thiết được Hiến pháp xác định. Cơ quan thực thi không thể tùy tiện đặt thêm rào cản từ sự thuận tiện trong quản lý.

Ở chiều ngược lại, mỗi người cần hiểu rằng thực hiện quyền của mình phải tôn trọng quyền của người khác và lợi ích chính đáng của cộng đồng. Tự do biểu đạt gắn với trách nhiệm về thông tin; tự do kinh doanh gắn với bảo vệ người tiêu dùng; tự do sáng tạo gắn với tôn trọng bản quyền và nhân phẩm.

Giáo dục văn hóa pháp luật, năng lực số và tinh thần đối thoại có vai trò rất quan trọng. Khi con người hiểu quyền, biết tự bảo vệ và biết tôn trọng nhau, kỷ cương sẽ có nền tảng tự giác, còn tự do trở thành nguồn lực cho sự phát triển chung.

PV: Thưa ông, cần hiểu đầy đủ thế nào về hạnh phúc của Nhân dân và ý nghĩa của giá trị này đối với bản chất, mục tiêu của chế độ ta?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Điều sâu sắc trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là luôn nhìn những vấn đề lớn của cách mạng từ cuộc sống của con người. Trong Thư gửi Ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng năm 1945, Người đặt hạnh phúc, tự do của người dân thành yêu cầu căn bản đối với một nước độc lập. Lời căn dặn ấy đặt ra trách nhiệm lâu dài cho Đảng và Nhà nước: thành quả cách mạng phải trở thành điều kiện sống tốt đẹp hơn của Nhân dân.

Hạnh phúc có nền tảng vật chất rất cụ thể: có việc làm, thu nhập, chỗ ở, được học tập, chăm sóc sức khỏe và bảo vệ trước những rủi ro. Nhưng hiểu đầy đủ, hạnh phúc còn bao gồm sự bình yên trong tâm hồn, phẩm giá được tôn trọng, quan hệ gia đình và cộng đồng lành mạnh, cơ hội cống hiến, cảm giác được lắng nghe và niềm tin vào tương lai.

Với người làm công tác văn hóa, tư tưởng, tôi đặc biệt quan tâm đến chiều sâu tinh thần ấy. Người dân cần những không gian công cộng an toàn, những tác phẩm có giá trị, môi trường mạng lành mạnh, đời sống văn hóa phong phú; trẻ em cần được vui chơi và lớn lên trong yêu thương; người cao tuổi cần được kết nối và được tôn trọng. Thu nhập tăng mà con người cô đơn hơn, bất an hơn, môi trường sống xuống cấp hơn thì chất lượng phát triển vẫn còn những vấn đề phải giải quyết.

Hai chữ “hạnh phúc” làm rõ bản chất vì con người của chế độ ta và đặt ra tiêu chuẩn để tự đánh giá. Mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh phải được hiện thực hóa trong đời sống của từng người, từng gia đình, từng cộng đồng. Sự quan tâm đến người yếu thế, người ở vùng khó khăn càng thể hiện rõ chiều sâu nhân văn của mục tiêu ấy.

Hạnh phúc không thể được áp đặt theo một khuôn mẫu. Nhà nước có trách nhiệm tạo dựng môi trường công bằng, an toàn và giàu cơ hội để mỗi người có thể theo đuổi cuộc sống tốt đẹp bằng năng lực, lao động và những lựa chọn chính đáng của mình.

PV: Các nghị quyết, chỉ tiêu về thu nhập, giáo dục, y tế và an sinh gắn kết thế nào trong mục tiêu nâng cao chất lượng sống, hạnh phúc của Nhân dân, thưa ông?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Tôi nhìn nhận các nghị quyết trong một chỉnh thể phát triển con người. Mỗi nghị quyết giải quyết một nhóm vấn đề, nhưng đời sống của một gia đình luôn cần các điều kiện ấy đồng thời. Có thu nhập mà chi phí chữa bệnh quá lớn thì vẫn bấp bênh; có cơ hội việc làm nhưng thiếu kỹ năng thì khó tiếp cận; được đến trường nhưng chất lượng giáo dục thấp thì khả năng vươn lên vẫn hạn chế.

Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 về chính sách xã hội đặt vấn đề nâng cao chất lượng đời sống trong mối quan hệ với việc làm, thu nhập, an sinh và các dịch vụ xã hội. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về giáo dục và đào tạo hướng tới mở rộng cơ hội học tập công bằng; đến năm 2030 đặt mục tiêu hoàn thành phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 3 đến 5 tuổi và giáo dục bắt buộc hết trung học cơ sở. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 về sức khỏe Nhân dân đặt mục tiêu đến năm 2030 tuổi thọ trung bình đạt 75,5 tuổi, trong đó số năm sống khỏe mạnh đạt tối thiểu 68 năm.

Điều cần nhận ra phía sau các chỉ tiêu là chất lượng cuộc sống: một gia đình bớt lo khi con đến tuổi đi học; một người lao động có thêm cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp; một người cao tuổi có thêm những năm sống khỏe, chủ động và có ích. Đó là ý nghĩa xã hội của những con số.

Các chính sách kinh tế tạo nguồn lực cho phúc lợi; giáo dục nâng năng lực tham gia và hưởng lợi từ phát triển; y tế bảo vệ sức khỏe; an sinh giúp con người vượt qua rủi ro. Văn hóa bồi đắp nhân cách, sự gắn kết và ý nghĩa sống. Những lĩnh vực ấy cần được phối hợp từ khâu thiết kế đến phân bổ nguồn lực và đánh giá kết quả.

Đồng thời, phải phân biệt mục tiêu đã đề ra với kết quả đã đạt được. Cần theo dõi ai đã được hưởng lợi, ai còn khó tiếp cận, khoảng cách giữa các vùng và các nhóm dân cư có thu hẹp hay không. Thành công của phát triển phải thể hiện ở cả mức sống được nâng lên và cơ hội được phân bổ công bằng hơn.

PV: Hạnh phúc là thước đo năng lực lãnh đạo của Đảng, hiệu quả hoạt động của Nhà nước. Cán bộ, đảng viên và hệ thống chính trị cần làm gì để người dân được trực tiếp cảm nhận, thụ hưởng và đánh giá kết quả ấy?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, phải bắt đầu bằng việc xác định rõ kết quả cần tạo ra cho người dân. Một chương trình cải cách hành chính phải giúp giảm thời gian, chi phí và phiền hà. Một chính sách y tế phải giúp người bệnh được chăm sóc tốt hơn, giảm nguy cơ kiệt quệ vì chi phí điều trị. Một thiết chế văn hóa phải có hoạt động hữu ích, có người đến và có đóng góp thực sự cho cộng đồng. Mỗi nhiệm vụ đều cần người chịu trách nhiệm, nguồn lực, thời hạn và cơ chế kiểm tra.

Tại Hội nghị toàn quốc ngày 16/9/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu chuyển từ “ban hành chủ trương” sang “quản trị thực thi”, lấy hiệu quả thực tiễn làm thước đo. Đó là yêu cầu cần được quán triệt trong đánh giá cán bộ và tổ chức thực hiện chính sách: phải theo đến kết quả cuối cùng, kịp thời sửa những vướng mắc khiến người dân chưa được thụ hưởng.

Tôi cho rằng cần kết hợp các chỉ số khách quan về thu nhập, sức khỏe, giáo dục, môi trường với phản hồi độc lập về trải nghiệm của người dân. Việc lấy ý kiến phải bảo đảm người dân có thể nói thật, phản ánh thuận tiện, được bảo vệ khi góp ý và được thông báo kết quả xử lý. Đặc biệt, phải chủ động đến với những người ít có khả năng lên tiếng, ít sử dụng công nghệ hoặc đang gặp hoàn cảnh khó khăn.

Trách nhiệm của cán bộ, đảng viên thể hiện ở năng lực giải quyết công việc, tinh thần phục vụ và sự liêm chính. Phải khắc phục đùn đẩy, né tránh, nhũng nhiễu; đồng thời tạo điều kiện và bảo vệ người dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung theo quy định. Người đứng đầu cần chịu trách nhiệm về chất lượng phục vụ của cơ quan mình và những vấn đề kéo dài thuộc thẩm quyền.

Đối với công tác tư tưởng, điều quan trọng là giải thích rõ chủ trương, lắng nghe những băn khoăn, phản ánh trung thực khó khăn và góp phần thúc đẩy giải pháp. Niềm tin được bồi đắp khi lời nói đi cùng kết quả. Trước hạnh phúc của Nhân dân, mỗi cán bộ phải nhận phần trách nhiệm cụ thể: hôm nay mình đã làm được điều gì để người dân bớt khó khăn, thêm cơ hội và thêm tin tưởng vào ngày mai?

PV: Trân trọng cảm ơn PGS.TS Bùi Hoài Sơn!