Lá phiếu đòi thay đổi có thể khiến đảng Cộng hòa trả giá

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ chỉ còn chưa đầy một tuần. Dù không phải cuộc đua vào Nhà Trắng, kết quả bỏ phiếu có thể tạo ra những tác động từ Washington tới Brussels.

Toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 35 ghế Thượng viện sẽ được bầu lại. Đảng Cộng hòa hiện giữ thế đa số sít sao 219-214 tại Hạ viện và 53-47 tại Thượng viện. Với Tổng thống Donald Trump, đây là phép thử lớn khi những yếu tố từng giúp ông trở lại Nhà Trắng đang chuyển thành bất lợi.

Lợi thế kinh tế đảo chiều

Năm 2024, lạm phát và kinh tế là những động lực quan trọng đưa ông Trump trở lại Nhà Trắng, đồng thời giúp đảng Cộng hòa kiểm soát cả hai viện Quốc hội.

Thông điệp khi đó rất rõ ràng: thay đổi. Theo khảo sát cử tri rời điểm bỏ phiếu của ABC News năm 2024, 28% người được hỏi coi khả năng mang lại những thay đổi cần thiết là phẩm chất quan trọng nhất của một ứng viên. Trong nhóm này, ông Trump giành 74% số phiếu, so với 24% của đối thủ.

Khảo sát của NBC News cho thấy kinh tế là vấn đề hàng đầu đối với 32% cử tri. Ông Trump thắng áp đảo trong nhóm này với tỷ lệ 81%-18%.

Làn sóng ấy cũng giúp đảng Cộng hòa giành lại quyền kiểm soát Thượng viện bằng cách chuyển bốn ghế tại Tây Virginia, Montana, Ohio và Pennsylvania từ tay đảng Dân chủ, đánh bại những thượng nghị sĩ lâu năm như Sherrod Brown và Bob Casey. Trong khi đảng Cộng hòa liên tục tấn công, đảng Dân chủ không xây dựng được thế phòng thủ hiệu quả.

Hai năm sau, vị thế đã thay đổi. Đảng Cộng hòa trở thành bên cầm quyền và phải chịu sức ép từ chính mong muốn thay đổi từng giúp họ chiến thắng.

Lạm phát tăng từ 2,7% vào tháng 11/2024 lên 3,7% trong tháng 9 năm nay, sau mức 3,4% của tháng 8. Giá năng lượng tăng mạnh là nguyên nhân chủ yếu.

Đánh giá của cử tri về năng lực điều hành kinh tế của ông Trump cũng đảo chiều. Khi rời nhiệm sở năm 2021, tỷ lệ đánh giá tích cực đối với cách ông xử lý kinh tế là 48%, cao hơn mức không tán thành 41%. Đến năm 2024, khảo sát cử tri rời điểm bỏ phiếu của NBC News ghi nhận 53% tin tưởng ông về kinh tế, so với 46% dành cho bà Kamala Harris.

Tuy nhiên, khảo sát kinh tế toàn nước Mỹ của CNBC hiện cho thấy chỉ 34% tán thành cách ông Trump điều hành kinh tế, trong khi 65% không tán thành. Đây là kết quả thấp nhất của ông trong cả hai nhiệm kỳ, còn tỷ lệ không tán thành vượt cả mức cao nhất từng ghi nhận dưới thời ông Joe Biden.

Theo khảo sát mới nhất của Reuters/Ipsos, 37% cử tri cho rằng đảng Dân chủ có cách tiếp cận kinh tế tốt hơn, so với 33% dành cho đảng Cộng hòa. Khảo sát này ghi nhận tỷ lệ tán thành hoạt động của ông Trump ở mức 32%.

Lời hứa không có thêm chiến tranh cũng trở thành điểm yếu của tổng thống. Trong chiến dịch tranh cử năm 2024, ông Trump, các đại diện và những người dẫn podcast ủng hộ ông liên tục nhấn mạnh cam kết này. Riêng về Ukraine, CNN thống kê ít nhất 53 lần ông tuyên bố sẽ chấm dứt chiến tranh trong vòng 24 giờ hoặc trước cả khi nhậm chức.

Đến nay, chiến sự Nga - Ukraine vẫn tiếp diễn. “Bước đột phá” mới nhất chỉ là một lệnh ngừng bắn nhân đạo cục bộ tại thị trấn Oleshky đang bị chiếm đóng. Một năm sau khi ông Trump tuyên bố chiến tranh tại Gaza đã kết thúc, chỉ một số ít cam kết trong thỏa thuận ngừng bắn được thực hiện.

Trong khi đó, hồi tháng 2, ông Trump cùng Israel tiến hành các cuộc không kích Iran, mở ra một cuộc chiến mới. Gần tám tháng trôi qua, xung đột vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Tại cuộc mít tinh ở Texas hôm thứ ba, ông nói chiến tranh sẽ chấm dứt “bất cứ khi nào tôi muốn nó kết thúc”.

Cuộc chiến không được đa số người Mỹ ủng hộ ngay từ đầu. Khảo sát PBS News/NPR/Marist ghi nhận 56% phản đối trong tuần đầu tiên. Theo Pew Research, tỷ lệ không tán thành cách ông Trump xử lý cuộc chiến tăng từ 61% hồi tháng 3 lên 65%. Trong khảo sát của Fox News tháng 9, hơn 60% cho rằng phát động chiến tranh là quyết định sai lầm, mức cao kỷ lục.

Tác động kinh tế hiện rõ nhất tại các trạm nhiên liệu. Theo AAA, giá xăng thông thường trung bình lên tới 4,25 USD/gallon, so với 2,98 USD trước chiến tranh. Đây là lần đầu tiên giá xăng trung bình trong tháng 10 vượt 4 USD/gallon. Giá dầu diesel tăng từ 3,76 USD lên 6,35 USD/gallon.

Chi phí này ảnh hưởng tới mọi người, nhưng đặc biệt gây khó khăn cho nông dân, người chăn nuôi và tài xế xe tải phụ thuộc vào dầu diesel, những nhóm thuộc nền tảng ủng hộ ông Trump ở nông thôn.

Tổng thống vẫn bảo vệ thành tích kinh tế. Tại cuộc mít tinh ở Tennessee trong tháng này, ông tuyên bố: “Trong nhiệm kỳ đầu, chúng ta có nền kinh tế vĩ đại nhất lịch sử đất nước, và giờ chúng ta đang vượt xa thành tích đó”.

Hồi tháng 3, khi giá dầu tăng mạnh, ông viết trên Truth Social: “Khi giá dầu tăng, chúng ta kiếm được rất nhiều tiền”. Tuy nhiên, khảo sát của CNBC cho thấy cứ 10 người Mỹ thì có 8 người đánh giá kinh tế chỉ ở mức trung bình hoặc kém.

Rạn nứt từ cử tri nông thôn đến nội bộ đảng

Chiến tranh không phải chính sách duy nhất gây khó khăn cho những cử tri trung thành nhất với ông Trump.

Cuối tháng 8, Tổng thống tạm dừng một số loại thuế đối với thịt bò trong 90 ngày, mở đường cho thịt bò Brazil giá rẻ hơn vào thị trường. Giá gia súc tại các phiên đấu giá lập tức giảm.

Các trung tâm dữ liệu cũng vấp phải phản ứng tại những cộng đồng nông thôn lo ngại về đất đai, nguồn nước và hóa đơn điện. Theo khảo sát của Politico, một nửa người Mỹ hiện phản đối việc xây dựng trung tâm dữ liệu trong phạm vi ba dặm quanh nhà, tăng từ 28% hồi tháng 1.

Liên đoàn Nông dân Nebraska cho biết số vụ phá sản trang trại tăng 46% trong năm nay. Khảo sát AP-KFF được ABC Australia dẫn lại ghi nhận 57% cử tri nông thôn không tán thành cách ông Trump điều hành kinh tế.

Những bất đồng còn xuất hiện ngay trong phong trào ủng hộ tổng thống. Bà Marjorie Taylor Greene đoạn tuyệt với ông Trump vì các vấn đề liên quan hồ sơ Epstein, chiến tranh ở nước ngoài và chi phí sinh hoạt. Bà từ chức khỏi Quốc hội sau khi bị tổng thống gọi là “kẻ phản bội”.

Người dẫn chương trình Tucker Carlson bất đồng với ông Trump về Iran và nay nói rằng ông hối tiếc vì đã ủng hộ tổng thống.

Joe Rogan, người có chương trình podcast góp phần thu hút cử tri nam trẻ tuổi cho ông Trump, cũng chỉ trích: “Ông ấy tranh cử với lời hứa không có thêm chiến tranh... Và rồi chúng ta có một cuộc chiến mà thậm chí không thể xác định rõ vì sao mình tiến hành”.

Thay vì hàn gắn những rạn nứt, trong mùa bầu cử sơ bộ, ông Trump lại nhắm vào một số chính trị gia bảo thủ kiên định trong đảng.

Tại Kentucky, Hạ nghị sĩ Thomas Massie, người theo đuổi kỷ luật tài khóa nghiêm ngặt và đạt điểm đánh giá 83% của Heritage Action tính trong suốt sự nghiệp, thất bại trong cuộc bầu cử sơ bộ với tỷ lệ 45%-55%.

Đối thủ của ông được ông Trump ủng hộ và nhận hậu thuẫn từ nhiều nhà tài trợ lớn nhất của tổng thống. Cuộc đua thu hút hơn 32 triệu USD chi cho quảng cáo. Dù có lập trường bảo thủ, ông Massie vẫn trở thành mục tiêu vì sẵn sàng nói “không” với tổng thống.

Tại Texas, ông Trump ủng hộ Tổng chưởng lý Ken Paxton, người vướng nhiều bê bối, vào giai đoạn cuối cuộc bầu cử sơ bộ vòng hai với Thượng nghị sĩ bốn nhiệm kỳ John Cornyn. Ông Cornyn đạt điểm đánh giá 96% của Heritage Action trong nhiệm kỳ Quốc hội hiện tại, nhưng ông Paxton giành chiến thắng với tỷ lệ 64%-36%.

Giờ đây, đảng Cộng hòa có nguy cơ mất chiếc ghế Thượng viện đã nắm giữ hơn ba thập kỷ. James Talarico, gương mặt đang lên của đảng Dân chủ, dẫn trước ông Paxton trong phần lớn các khảo sát gần đây. Những ứng viên Cộng hòa ở các cuộc đua khác tại Texas, từng được xem là an toàn, cũng đang phải cạnh tranh quyết liệt.

Dòng tiền vận động tranh cử cho thấy rõ sức ép đối với đảng Cộng hòa.

Hồi tháng 4, Senate Leadership Fund, siêu ủy ban hành động chính trị chủ chốt hỗ trợ đảng Cộng hòa tại Thượng viện, công bố kế hoạch quảng cáo 342 triệu USD tại tám bang. Texas, Kansas và Nebraska không nằm trong danh sách.

Nhưng kể từ ngày 1/9, tổ chức này cùng các đồng minh đã chi hoặc cam kết chi khoảng 180 triệu USD tại ba bang trên, những nơi ông Trump từng thắng với cách biệt ít nhất 10 điểm phần trăm.

Đồng thời, tổ chức này rút phần lớn kinh phí quảng cáo còn lại khỏi Bắc Carolina, cắt giảm lượng quảng cáo đã đặt tại Georgia, dành 5 triệu USD như một khoản “bảo hiểm” tại Nam Carolina và bắt đầu chi tiền ở Mississippi, bang có truyền thống bảo thủ sâu sắc.

“Tôi không nghĩ mọi người từng tính đến việc chúng ta sẽ phải bàn về Kansas, Nebraska hay Iowa”, ông Marc Short, người phụ trách liên lạc với Quốc hội trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, nói với USA Today. “Việc chúng ta phải chiến đấu ở những nơi đó lúc này phản ánh trực tiếp các chính sách kinh tế của tổng thống”.

Việc phải đổ tiền vào những địa bàn từng được xem là an toàn cho thấy đảng Cộng hòa có lý do để coi trọng các cảnh báo từ thăm dò dư luận.

Cuộc đua Quốc hội và những kịch bản với ông Trump

Sáu tháng trước, Hạ viện được xem là mục tiêu đảng Dân chủ có thể giành lại. Hiện nay, các dự báo nghiêng rõ hơn về khả năng này, trong khi nỗ lực giữ quyền kiểm soát của đảng Cộng hòa ngày càng khó khăn.

Đảng Dân chủ chỉ cần giành thêm ba ghế từ đối thủ. Decision Desk HQ đánh giá đảng này có 80% khả năng kiểm soát Hạ viện và dự báo họ giành 238 ghế. Trên thị trường dự đoán Polymarket, giới giao dịch đặt xác suất đảng Dân chủ thắng Hạ viện ở mức 92%.

Thượng viện trở thành mặt trận giằng co chủ yếu. Mới mùa xuân vừa qua, khả năng đảng Dân chủ giành lại viện này còn được xem là rất thấp. Họ cần tăng ròng bốn ghế, trong khi giới giao dịch trên Polymarket hiện đánh giá xác suất thành công ở mức 67%.

Bắc Carolina được xem là có khả năng chuyển sang đảng Dân chủ. Ngoài bang này, quyền kiểm soát Thượng viện sẽ phụ thuộc vào những cuộc đua có mức ủng hộ gần như ngang ngửa về mặt thống kê.

Tại Texas, khảo sát Emerson ghi nhận ông Talarico dẫn ông Paxton với tỷ lệ 48%-46%. Tại Ohio, khảo sát của Đại học Suffolk cho thấy ông Sherrod Brown dẫn Thượng nghị sĩ Jon Husted 47%-44%.

Ở Alaska, số liệu trung bình do The Hill tổng hợp ghi nhận bà Mary Peltola đạt 49,1%, so với 47,5% của Thượng nghị sĩ Dan Sullivan. Cũng theo số liệu trung bình của The Hill, cuộc đua tại Iowa giữa Ashley Hinson và Josh Turek ở thế sát nút, lần lượt là 45,8% và 45,6%.

Tại Maine, khảo sát Marist cho thấy ông Troy Jackson dẫn Thượng nghị sĩ Susan Collins với tỷ lệ 49%-47%.

Với ông Trump, kịch bản tốt nhất có tính thực tế là Quốc hội chia quyền kiểm soát: đảng Dân chủ chỉ giành đa số sít sao 220-215 tại Hạ viện, còn đảng Cộng hòa chỉ mất ghế Thượng viện ở Bắc Carolina và tiếp tục kiểm soát viện này. Các thị trường dự đoán đánh giá xác suất đảng Dân chủ nắm Hạ viện, đảng Cộng hòa giữ Thượng viện ở mức 27%.

Kịch bản xấu nhất là một thất bại trên diện rộng. NBC News ước tính trong trường hợp thắng áp đảo, đảng Dân chủ có thể giành tới 263 ghế Hạ viện, tạo ra thế đa số lớn nhất của một đảng tại viện này kể từ năm 1990.

Tại Thượng viện, nếu thắng ở Bắc Carolina cùng toàn bộ những cuộc đua giằng co còn lại, đảng Dân chủ sẽ có 53 ghế.

Trong cả hai kịch bản, ông Trump đều đối mặt với hai năm có thể bị phủ bóng bởi các trát triệu tập, cuộc điều tra và chương trình lập pháp đình trệ. Hạ viện do đảng Dân chủ kiểm soát cũng có thể khởi động thủ tục luận tội.

Một thất bại nghiêm trọng, hoặc ngay cả kết quả nằm giữa hai kịch bản trên, sẽ là đòn giáng mạnh vào tổng thống. Cuộc bầu cử khi đó mang ý nghĩa như một cuộc bỏ phiếu đánh giá hai năm đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông.

Sự bất mãn có thể hướng vào cả ông Trump vì kinh tế, lạm phát và những lời hứa không được thực hiện, lẫn một Quốc hội do đảng Cộng hòa kiểm soát đã liên tục thông qua các chủ trương của Nhà Trắng trong lúc giá cả leo thang và một cuộc chiến mới nổ ra.

Năm 2024, người Mỹ bỏ phiếu đòi thay đổi và trao quyền kiểm soát Washington cho đảng Cộng hòa. Vào thứ ba tới, mong muốn ấy có thể lại chi phối lá phiếu, nhưng lần này theo hướng bất lợi cho chính đảng đã chiến thắng bằng lời hứa thay đổi.