congly.vn

Nghệ thuật

Nhiếp ảnh - "chất keo" thị giác của công nghiệp văn hóa

Minh Hoàng

Trong kỷ nguyên số hóa và bùng nổ thông tin, nền công nghiệp văn hóa không còn là một khái niệm trừu tượng mà đã trở thành động lực kinh tế của nhiều quốc gia.

Giữa hàng loạt ngành như điện ảnh, thời trang, quảng cáo hay du lịch, nhiếp ảnh nổi lên như một "chất keo" liên kết đặc biệt. Không đơn thuần là việc bấm máy ghi lại một khoảnh khắc đẹp, nhiếp ảnh ngày nay đã trở thành hạ tầng thị giác, định hình giá trị và dẫn dắt dòng chảy của nền kinh tế sáng tạo.

Từ "ghi dấu cái đẹp" đến "định hướng giá trị"

Nhìn lại lịch sử, nhiếp ảnh từng được xem là công cụ đóng băng thời gian, ghi lại chân thực thế giới khách quan hoặc tôn vinh cái đẹp thuần túy. Tuy nhiên, trong bức tranh tổng thể của công nghiệp văn hóa đương đại, vai trò của nhiếp ảnh đã thay đổi. Nó là ngôn ngữ chung, là chất xúc tác thẩm thấu vào nhiều lĩnh vực của đời sống sáng tạo.

Một bộ phim điện ảnh bom tấn cần những khung hình storyboard và ảnh tĩnh (still photo) để định hình không khí và thu hút khán giả trước khi ra rạp. Ngành thời trang không thể vận hành nếu thiếu đi các bộ ảnh lookbook hay ảnh nghệ thuật trên các tạp chí lớn. Ngành quảng cáo và thiết kế thương mại phụ thuộc vào tư duy thị giác của nhiếp ảnh gia để truyền tải thông điệp sản phẩm và định vị thương hiệu trong tâm trí người tiêu dùng.

nhiếp ảnh
Thứ trưởng Tạ Quang Đông dự khai mạc và cắt băng khai mạc Triển lãm ảnh các di sản thế giới của Việt Nam. (Ảnh: BVHTT&DL)

Quan trọng hơn, nhiếp ảnh thời đại mới không chỉ phản ánh thực tại mà còn góp phần định hình văn hóa. Thông qua góc nhìn của ống kính, các nhiếp ảnh gia chuyển tải các giá trị di sản, bản sắc dân tộc và những thông điệp nhân văn thành các tài sản số có tính lan tỏa cao. Trong một thế giới "quá tải thông tin", một bức ảnh có sức mạnh thay thế cho hàng nghìn lời nói, trực tiếp định hình xu hướng thẩm mỹ của cộng đồng, khơi dậy lòng tự hào dân tộc và kết nối các giá trị truyền thống với hơi thở đương đại.

Tại các quốc gia có nền công nghiệp văn hóa phát triển, nhiếp ảnh không bị xem là một bộ môn nghệ thuật thứ yếu, mà được xem là một bộ phận của thị trường nghệ thuật và kinh tế sáng tạo, đồng thời là công cụ quyền lực mềm quốc gia.

Tại Pháp hay Anh, các hội chợ nhiếp ảnh quốc tế như Paris Photo không chỉ là nơi thưởng lãm nghệ thuật đơn thuần, mà là một thị trường giao dịch kết nối từ nghệ sĩ, giám tuyển, nhà đấu giá đến các nhà sưu tầm. Nhiếp ảnh được tích hợp vào nền kinh tế di sản và bảo tàng, tạo ra giá trị kinh tế thông qua việc bán bản quyền thương mại và xuất bản sách ảnh.

Tại Hàn Quốc và Nhật Bản, nhiếp ảnh được ứng dụng để nâng tầm các ngành công nghiệp khác. Làn sóng Hallyu (K-Pop) của Hàn Quốc thành công nhờ vào chiến lược hình ảnh được đầu tư bài bản. Mỗi đợt ra mắt album của các nhóm nhạc đều được mở đường bằng những bộ ảnh "Concept Photo" được đầu tư công phu về mặt ý tưởng, ánh sáng và thời trang, tạo nên sức hút thị giác trên toàn cầu. Trong khi đó, Nhật Bản biến nhiếp ảnh thành cầu nối quảng bá du lịch và văn hóa bản địa, biến những khung cảnh đời thường nhất thành biểu tượng văn hóa thu hút du khách quốc tế.

Thuận lợi đan xen thách thức

Nằm trong dòng chảy phát triển công nghiệp văn hóa của quốc gia, ngành nhiếp ảnh Việt Nam đang đứng trước những cơ hội lớn, nhưng cũng phải đối mặt với không ít rào cản nội tại.

Về mặt thuận lợi, Việt Nam sở hữu, di sản tài nguyên thiên nhiên phong phú và một xã hội năng động, đa dạng sắc màu - vốn là mảnh đất màu mỡ cho sự sáng tạo thị giác. Đặc biệt, hành lang pháp lý đang có những chuyển dịch.

Việc sửa đổi, hoàn thiện các chính sách quản lý (như tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định 72/2016/NĐ-CP về hoạt động nhiếp ảnh) và việc bổ sung danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú cho các nhà nhiếp ảnh (theo Nghị định 61/2024/NĐ-CP), góp phần khẳng định vị thế của ngành trong nền kinh tế sáng tạo. Sự bùng nổ của mạng xã hội và các nền tảng số cũng giúp các nhiếp ảnh gia dễ dàng đưa tác phẩm tiếp cận công chúng toàn cầu.

Công nghiệp văn hóa
Các tác phẩm nhiếp ảnh là chất xúc tác thẩm thấu vào mọi ngóc ngách của đời sống sáng tạo.(Ảnh: BVNTT&DL)

Tuy nhiên, thị trường nhiếp ảnh Việt Nam vẫn còn manh mún, thiếu một hệ sinh thái thương mại hoàn chỉnh. Việt Nam chưa có những sàn giao dịch tác phẩm, những nhà đấu giá chuyên nghiệp hay một cộng đồng sưu tầm ảnh nghệ thuật đủ mạnh.

Vấn đề vi phạm bản quyền hình ảnh trên không gian mạng vẫn diễn ra phức tạp, làm xói mòn động lực sáng tạo và doanh thu của nghệ sĩ. Bên cạnh đó, công tác đào tạo nhiếp ảnh ứng dụng (phục vụ thương mại, quảng cáo, bảo tồn di sản) hiện nay vẫn chưa bắt kịp nhu cầu thực tế của thị trường, khi nhiều người làm nghề vẫn phải tự học hoặc tham gia các khóa ngắn hạn.

Để nhiếp ảnh thực sự phát huy vai trò "chất keo" liên kết và nâng cao vị thế trong nền công nghiệp văn hóa Việt Nam hướng tới tầm nhìn 2030 - 2045, cần triển khai đồng bộ các định hướng chiến lược sau:

Số hóa và xây dựng ngân hàng dữ liệu quốc gia: Ưu tiên hàng đầu là đẩy mạnh số hóa các tư liệu, file ảnh lưu trữ có giá trị lịch sử và nghệ thuật. Việc xây dựng một "ngân hàng dữ liệu ảnh quốc gia" chất lượng cao sẽ cung cấp nguồn tư liệu số dồi dào, được quản lý bản quyền cho các ngành du lịch, xuất bản, điện ảnh và truyền thông cùng khai thác.

Hoàn thiện chuỗi giá trị và thị trường ảnh: Cần hình thành các không gian sáng tạo, các festival nhiếp ảnh quốc tế định kỳ tại các thành phố lớn (như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng) gắn liền với các hoạt động hội chợ thương mại và đấu giá tác phẩm. Đồng thời, tạo cơ chế khuyến khích thành lập các quỹ đầu tư, các không gian triển lãm tư nhân để phát triển thị trường sưu tầm ảnh nghệ thuật.

Thắt chặt thực thi bảo hộ bản quyền số: Áp dụng các giải pháp công nghệ mới như blockchain, định danh số (watermark kỹ thuật số) để bảo vệ quyền tác giả trên môi trường internet. Việc xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, tôn trọng bản quyền là điều kiện tiên quyết để giữ chân và thu hút các tài năng sáng tạo.

Chủ động thích ứng và định vị lại giá trị trước làn sóng AI: Trí tuệ nhân tạo (AI) hình ảnh trong thời gian ngắn, nhưng AI không thể thay thế được trải nghiệm sống, sự thấu cảm nhân văn và tính chân thực của khoảnh khắc mà người nghệ sĩ bắt trọn qua ống kính. Nhiếp ảnh tương lai cần lấy sự chân thực, chiều sâu tư tưởng và tính bản địa làm giá trị cốt lõi để tạo ra sự khác biệt.

Như vậy, nhiếp ảnh không còn là câu chuyện riêng của những người cầm máy. Trong kỷ nguyên của nền kinh tế tri thức và sáng tạo, nhiếp ảnh chính là ngôn ngữ, là tấm gương phản chiếu và là nguồn lực thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa khác cất cánh. Đầu tư đúng tầm cho nhiếp ảnh chính là tạo ra một bệ phóng vững chắc cho bản sắc và thương hiệu quốc gia bước ra thế giới.

Minh Hoàng