congly.vn

Di sản

Khai quật đàn tế Nam Giao tại Thành Nhà Hồ lần thứ 5

Thanh Phương

Đợt khai quật lần thứ năm tại đàn tế Nam Giao thuộc Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ nhằm làm rõ quy mô, kiến trúc, kỹ thuật xây dựng của công trình độc nhất vô nhị này.

Làm rõ cấu trúc đàn tế qua các đợt khai quật

Đàn tế Nam Giao nằm trên sườn tây nam núi Đốn Sơn, thuộc xã Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, có tổng diện tích khoảng 4,3 ha. Di tích được xây dựng theo địa hình dốc thoải, gồm năm cấp nền từ cao xuống thấp, tạo thành một quần thể kiến trúc có sự phân chia rõ ràng giữa khu vực hành lễ trung tâm, không gian phụ trợ và khu vực bên ngoài.

thanhnhaho-147813e6384615d0c8a8f472badb6d8a.jpg
Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, tháng 8 năm 1402, vua Hồ Hán Thương cho xây dựng đàn Giao ở Đốn Sơn để tổ chức lễ tế trời đất. Đại Việt sử ký tiền biên cũng ghi chép sự kiện này.

Đồng thời cho biết triều Hồ là triều đại đầu tiên trong lịch sử các vương triều Việt Nam tổ chức nghi lễ tế Giao. Sau khi vương triều Hồ thất bại trước cuộc xâm lược của nhà Minh năm 1407, đàn tế không còn được sử dụng cho mục đích ban đầu.

phathien-a1a461e3751ba3f86263f7c51c8e1250.jpg
Đợt khai quật triển khai 94 hố, với tổng diện tích 9.909 m²

Từ năm 2004 đến 2010, di tích trải qua bốn đợt khai quật, với tổng diện tích hơn 17.900 m². Các cuộc khai quật từng bước xác định hệ thống cấp nền, tường bao, cửa, bậc thềm, đường Thần đạo, sân gạch và cống thoát nước. Đáng chú ý, Giếng Vua, còn được sử liệu gọi là giếng Ngự Dục, được phát hiện tại cấp nền 4.

Tiếp nối kết quả nghiên cứu trước đó, theo Quyết định số 3691/QĐ-BVHTTDL ngày 17/10/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho phép Viện Khảo cổ học phối hợp với Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa tiến hành khai quật khu vực cấp nền 4 và cấp nền 5 trong hai năm 2025-2026. Đợt khai quật triển khai 94 hố, với tổng diện tích 9.909 m², nhằm làm rõ hơn cấu trúc tổng thể và giá trị của di tích.

Phát hiện quần thể kiến trúc và hệ thống đường nghi lễ

Trao đổi với PV, Tiến sĩ Nguyễn Văn Long, Phó Ban quản lý di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hoá cho biết, tại cấp nền 4, các nhà khảo cổ ghi nhận 25 dấu tích di tích, bao gồm kiến trúc, tường bao, cửa, cổng, đường đi, sân nền và hệ thống thoát nước. Nổi bật là cụm kiến trúc phía tây gồm tiền điện, chính điện và hai dãy hành lang liên kết với nhau thành một tổng thể tương đối khép kín.

onglong-c34add51f16b56bec9c8392b2a571cf5.jpg
Tiến sĩ Nguyễn Văn Long, Phó Ban quản lý di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hoá trao đổi với PV

Trong đó, công trình chính có diện tích khoảng 190 m², kết cấu năm gian, hệ thống móng cột được gia cố bằng đất sét và đá dăm. Bố cục tiền điện, sân, chính điện và hành lang cho thấy sự tổ chức không gian có chủ đích.

Dựa trên đặc điểm kiến trúc và vị trí trong khu nội đàn, các nhà nghiên cứu nhận định cụm công trình này nhiều khả năng là Trai Cung, nơi nhà vua chuẩn bị, trai giới trước khi thực hiện nghi lễ tế Giao. Đây là nhận định cần tiếp tục được kiểm chứng qua quá trình nghiên cứu và chỉnh lý tư liệu.

khaiquat-8ec8d5e4f82fd9473cbcad668a22b5fa.jpg
Nhiều phát hiện mới được ghi nhận

Một phát hiện đáng chú ý khác là kiến trúc cổng tam quan nối cấp nền 4 với cấp nền 5. Công trình có kết cấu ba gian, ba hàng cột, được đánh giá là loại hình tương đối hiếm gặp trong các kiến trúc cổng thời Lý - Trần - Hồ đã biết. Cùng với hệ thống tường bao, cổng góp phần xác lập ranh giới giữa khu nội đàn và ngoại đàn.

Đường Thần đạo tiếp tục được làm rõ tại cả hai cấp nền. Ở cấp nền 5, đường có năm làn, tổng chiều rộng khoảng 9,5 m; trong khi đoạn đường tại cấp nền 4 còn ba làn. Sự phân chia này gợi mở cách tổ chức giao thông nghi lễ theo thứ bậc, trong đó đường giữa dành cho thần linh, các làn bên phục vụ những thành phần tham gia nghi lễ theo quy định.

dautich.jpg
Khu vực khảo cổ ghi nhận nhiều hiện vật tại K.13

Các dấu tích cống thoát nước bằng gạch, ngói và đá được phát hiện quanh cụm kiến trúc, cho thấy người xưa đã tính toán việc thoát nước phù hợp với địa hình sườn núi. Những lớp đất sét, đá dăm, đá phiến và đất đồi được đầm gia cố cũng phản ánh khối lượng san nền đáng kể để tạo mặt bằng xây dựng ổn định.

Bổ sung cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn di sản

Tại cấp nền 5, dấu tích nổi bật là mặt sân đất được đầm chặt và đoạn đường Thần đạo lát đá. Khu vực này ít xuất hiện di vật, phù hợp với chức năng sân ngoài, không có nhiều công trình kiến trúc kiên cố. Trong khi đó, vật liệu kiến trúc và đồ dùng sinh hoạt tập trung chủ yếu ở phía tây cấp nền 4 và khu vực cổng tam quan.

Các hiện vật gồm gạch chữ nhật, gạch vuông, ngói mũi sen, ngói phẳng, đồ gốm men trắng, men ngọc, men nâu và đồ gốm sành. Những tư liệu này cơ bản phù hợp với khung niên đại Trần - Hồ, góp phần bổ sung thông tin về kỹ thuật chế tác vật liệu và đời sống vật chất đương thời.

Theo đánh giá sơ bộ, đợt khai quật năm 2025-2026 đã góp phần làm rõ hơn quy mô, ranh giới và cách tổ chức không gian của hai cấp nền thấp nhất, đồng thời bổ sung bằng chứng về quy hoạch đồng bộ của đàn tế dưới thời Hồ Hán Thương.

Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp hoàn thiện nhận thức về một công trình nghi lễ quan trọng của vương triều Hồ mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc xác định khu vực bảo vệ, xây dựng phương án bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Việc tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu sử liệu và chỉnh lý hiện vật sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn vai trò của đàn tế Nam Giao trong quy hoạch kinh đô Tây Đô, qua đó gìn giữ và phát huy giá trị nổi bật của Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ.

Thanh Phương