Tăng cường hợp tác tư pháp ASEAN - Trung Quốc trong kỷ nguyên số

Tại phiên thảo luận với chủ đề “Tăng cường hợp tác tư pháp khu vực trong bối cảnh hội nhập quốc tế và kỷ nguyên số” của Diễn đàn Tư pháp ASEAN-Trung Quốc lần thứ tư, đại diện cho TANDTC Việt Nam, Ông Lê Mạnh Hùng, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, TANDTC đã có bài tham luận “Hợp tác giải quyết các vụ án hình sự, tranh chấp dân sự và thương mại xuyên biên giới trong bối cảnh hội nhập quốc tế và kỷ nguyên số: Thực tiễn, thách thức và giải pháp”.

Đổi mới hợp tác trước những thách thức từ công nghệ số

Ông Lê Mạnh Hùng cho biết, sự phát triển của công nghệ số thúc đẩy giao lưu kinh tế, thương mại, đầu tư giữa các nước ASEAN và Trung Quốc, nhưng cũng làm gia tăng tội phạm xuyên biên giới, lừa đảo công nghệ cao, đánh cắp dữ liệu, rửa tiền qua tài sản số và các tranh chấp dân sự, thương mại có yếu tố nước ngoài. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp giữa Tòa án các nước, nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc xuyên biên giới và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Hiện nay, hợp tác tư pháp trong khu vực được triển khai thông qua các hiệp định song phương, điều ước quốc tế và cơ chế đa phương. Trong lĩnh vực hình sự, các nước ASEAN hợp tác trên cơ sở Hiệp định ASEAN về tương trợ tư pháp hình sự và các công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Việc 9/11 nước ASEAN và Trung Quốc ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội) mở ra triển vọng tăng cường phối hợp phòng, chống tội phạm mạng.

Bên cạnh đó, Hội đồng Chánh án các nước ASEAN (CACJ) thúc đẩy chia sẻ thông tin pháp luật, trao đổi kinh nghiệm xét xử và đào tạo Thẩm phán, tạo nền tảng mở rộng hợp tác trong bối cảnh chuyển đổi số.

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ vào hợp tác tư pháp vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Quy định về thu thập, bảo quản, xác thực và sử dụng chứng cứ điện tử giữa các nước còn khác biệt; hạ tầng số và năng lực xử lý dữ liệu của đội ngũ Thẩm phán chưa đồng đều. Đặc biệt, dữ liệu điện tử thu thập thông qua tương trợ tư pháp dù đáp ứng pháp luật của nước được yêu cầu chưa chắc đã đủ điều kiện sử dụng làm chứng cứ tại nước yêu cầu.

Do đó, đổi mới phương thức hợp tác cần gắn với hoàn thiện cơ chế pháp lý, bảo đảm an toàn thông tin, tôn trọng chủ quyền quốc gia, độc lập tư pháp và quyền tố tụng hợp pháp của các bên.

Bốn đề xuất thúc đẩy hợp tác thực chất

Theo ông Lê Mạnh Hùng, để nâng cao hiệu quả hợp tác tư pháp, TANDTC Việt Nam đề xuất phát huy các cơ chế hiện có thông qua CACJ, đồng thời gắn kết hoạt động hợp tác với Kế hoạch hành động triển khai Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện ASEAN - Trung Quốc giai đoạn 2026-2030. Bốn lĩnh vực hợp tác trọng tâm được đề xuất gồm:

Thứ nhất, đổi mới tương trợ tư pháp. Nghiên cứu từng bước chuyển giao yêu cầu và kết quả tương trợ tư pháp bằng phương thức điện tử bảo mật đối với tài liệu được pháp luật cho phép; tăng cường lấy lời khai trực tuyến xuyên biên giới, bảo đảm an toàn thông tin và tôn trọng chủ quyền quốc gia.

Thứ hai, tăng cường chia sẻ thông tin pháp luật. Thúc đẩy kết nối các nền tảng thông tin của Tòa án các nước ASEAN và mở rộng liên kết với hệ thống thông tin pháp lý của TANDTC Trung Quốc, tạo thuận lợi cho Thẩm phán tra cứu pháp luật nước ngoài khi giải quyết tranh chấp xuyên biên giới.

Thứ ba, đẩy mạnh trao đổi kinh nghiệm xét xử. Chia sẻ các bản tóm tắt bản án, quyết định tiêu biểu bằng tiếng Anh, tập trung vào tranh chấp thương mại điện tử, lừa đảo trực tuyến, tội phạm công nghệ cao và rửa tiền qua tài sản số; tổ chức hội thảo, tọa đàm về đánh giá chứng cứ điện tử, giải quyết tranh chấp tài sản số và thu hồi tài sản do phạm tội mà có.

Thứ tư, tăng cường đào tạo, nâng cao năng lực Thẩm phán. Mở rộng các chương trình đào tạo chung về công nghệ số, xử lý chứng cứ điện tử, xét xử tội phạm mạng và các vấn đề pháp lý mới; phát huy nền tảng đào tạo trực tuyến và tăng cường kết nối giữa các cơ sở đào tạo tư pháp trong khu vực.

TANDTC Việt Nam khẳng định sẵn sàng phối hợp với Tòa án các nước ASEAN và TANDTC Trung Quốc thúc đẩy hợp tác thực chất, bình đẳng, cùng có lợi. Việc triển khai các giải pháp trên được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống Tòa án, bảo đảm công lý, tạo dựng môi trường pháp lý minh bạch, ổn định cho người dân và doanh nghiệp, đóng góp vào sự phát triển thịnh vượng của khu vực trong kỷ nguyên số.