congly.vn

Phóng sự

Gọi nước trời từ lời nguyện ước

Xuân Thao

Giữa những nếp nhà nép mình nơi miền Tây xứ Nghệ, lời cầu mưa bằng tiếng Thái lại ngân lên theo bước chân người dân bản Khục Ích.

Từ ký ức của những bậc cao niên, Xỏ Nặm Phạ - tục “xin nước trời” từng có thời gian vắng bóng nay được đánh thức, để những câu hát xưa tiếp tục gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng no ấm và nối dài mạch nguồn văn hóa qua các thế hệ.

Lời cầu mưa từ ký ức

Với những người Thái cao tuổi ở xã Châu Lộc, Xỏ Nặm Phạ vẫn hiện hữu trong miền ký ức về những mùa nương rẫy của cha ông. Đó là khi nắng hạn kéo dài, ruộng đồng khô khát, cây cối héo úa, cả bản cùng ngóng trời, chờ những đám mây mang mưa về tưới mát đất đai. Từ sự mong chờ bình dị ấy, tục “xin nước trời” ra đời, gửi gắm niềm tin và ước vọng về những mùa màng no ấm.

Trong tiếng Thái, “nặm” là nước, “phạ” là trời. “Xỏ Nặm Phạ” được hiểu giản dị là “xin nước trời”. Ba từ mộc mạc ấy chứa đựng cả cách ứng xử của người dân nông nghiệp với thiên nhiên.

1791085687385_5577781132135919000_5577781132135919000_6348b69fa0629a4cb5fedc56940e0e36-615d1e55fe50b65300301b6073c97f01.jpg
Không gian Lễ hội Xỏ Nặm Phạ tại xã Châu Lộc, nơi những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái được phục dựng và trao truyền.

Khi cuộc sống phụ thuộc nhiều vào ruộng đồng, nguồn nước và thời tiết, một trận mưa không chỉ làm dịu đi cái khô khát của đất mà còn mang theo hy vọng về mùa màng và cuộc sống no đủ.

Châu Lộc hôm nay là xã miền núi phía Tây Nghệ An, được thành lập trên cơ sở hợp nhất hai xã Liên Hợp và Châu Lộc. Trên địa bàn 8 xóm, bản hiện có hơn 7.200 người thuộc ba dân tộc Kinh, Thái, Thổ cùng sinh sống, trong đó đồng bào Thái chiếm khoảng 89%.

Bao quanh những bản làng là núi rừng, sông suối và những khoảng ruộng, nương đã gắn bó với nhiều thế hệ. Từ môi trường sống ấy, những tri thức dân gian và phong tục liên quan đến thiên nhiên dần được hình thành.

Khi hạn hán kéo dài, ruộng thiếu nước, cây cối héo úa, người Thái thực hành tục cầu mưa Xỏ Nặm Phạ. Họ mong trời ban xuống những cơn mưa để ruộng đồng hồi sinh, cây lúa bén rễ, hoa màu tươi tốt và cuộc sống của bản làng bớt đi những nỗi lo.

Theo những tư liệu còn lưu giữ về tục cầu mưa của người Thái tại vùng Quỳ Hợp trước đây, Xỏ Nặm Phạ đặc biệt ở chỗ nghi lễ không bó hẹp trong một không gian riêng. Cả cộng đồng cùng tham gia. Người già, người trẻ, đàn ông, phụ nữ tập hợp thành đoàn rồi đi qua từng nếp nhà trong bản.

lo-van-5df9e9b44b606f0025b6dbc48b06141e.jpg
Ông Lô Văn Vinh, Người có uy tín, Trưởng bản Khục Ích, cùng người dân luyện tập các nghi thức chuẩn bị phục dựng Lễ hội.

Đến mỗi sân nhà, những câu đồng dao cầu mưa bằng tiếng Thái lại cất lên. Rồi đoàn người tiếp tục sang ngôi nhà kế bên. Cứ như vậy, lời cầu mưa đi từ đầu bản đến cuối bản, nối từng mái nhà bằng một ước nguyện chung: có nước cho ruộng đồng, mùa màng tươi tốt, vật nuôi sinh sôi và bản làng yên vui.

Thời gian trôi qua, cùng với sự thay đổi của phương thức sản xuất và đời sống, phong tục ấy có lúc thưa vắng. Nhưng trong trí nhớ của những người cao tuổi, nghệ nhân và người am hiểu văn hóa Thái ở Châu Lộc, những lời hát, nghi thức và câu chuyện về Xỏ Nặm Phạ vẫn chưa mất đi.

Theo lời hát qua từng nếp nhà

Điều làm nên sức sống riêng của Xỏ Nặm Phạ chính là cách cả bản làng cùng trở thành một phần của lễ hội.

Ở đó không có khoảng cách quá rõ giữa người thực hành và người đứng xem. Người này cất lời, người kia hòa tiếng; đoàn người đến một gia đình rồi lại được gia chủ đón nhận. Từ một nghi lễ cầu mong nước trời, Xỏ Nặm Phạ trở thành sợi dây nối những con người cùng chung một bản.

Ông Lô Văn Vinh, Người có uy tín, Trưởng bản Khục Ích, là một trong những người vui mừng khi phong tục của cha ông được tìm lại và phục dựng.

“Chúng tôi rất phấn khởi khi chính quyền phục dựng và bảo tồn Xỏ Nặm Phạ. Bản sắc tốt đẹp của đồng bào Thái sẽ được trao truyền tốt hơn trong đời sống hiện nay”, ông Vinh chia sẻ.

huong-dan--54dc474bb20ae48979fa2adde2f29198.jpg
Từ những buổi tập luyện, các nghi thức Xỏ Nặm Phạ từng bước được trao truyền, đưa nét văn hóa xưa trở lại đời sống bản làng.

Niềm vui ấy không chỉ đến từ việc một lễ hội cũ được tái hiện. Với những người đã gắn bó cả cuộc đời với bản làng, điều đáng quý hơn là những gì từng nằm trong ký ức của thế hệ mình nay có cơ hội được lớp con cháu nhìn thấy, thực hành và tiếp nối.

Xỏ Nặm Phạ không chỉ có lời cầu mưa. Đi cùng nghi lễ còn là tiếng nói dân tộc, lời ca, điệu múa, nhạc cụ, trang phục và những trò chơi dân gian. Tất cả tạo thành một không gian văn hóa mà ở đó mỗi thành viên đều có thể tìm thấy một phần bản sắc của cộng đồng mình.

Ẩn sau những lời “xin nước trời” còn là một cách ứng xử với tự nhiên. Người xưa hiểu rằng cây lúa không thể lớn lên nếu thiếu nước, nương rẫy khó cho mùa màng nếu thời tiết khắc nghiệt. Bởi vậy, mong cầu trời đất thuận hòa cũng chính là sự thừa nhận con người luôn sống trong mối quan hệ gắn bó với thiên nhiên.

Qua những lời cầu mưa tưởng như giản dị, người Thái gửi vào đó mong ước về một cuộc sống đủ đầy: ruộng có nước, cây có trái, vật nuôi sinh sôi, gia đình yên ấm và bản làng thuận hòa.

Trao lời xưa cho người trẻ

Điều đáng chú ý trong hành trình đưa Xỏ Nặm Phạ trở lại không nằm ở một ngày lễ hội, mà ở quá trình tìm kiếm, trao truyền và thực hành những tri thức đang được các thế hệ đi trước nắm giữ.

Theo kế hoạch, trong tháng 9/2026, tại Châu Lộc triển khai đồng bộ các hoạt động khảo sát, thu thập tư liệu, tập huấn và truyền dạy kỹ năng thực hành nghi lễ, nghi thức, trò chơi cũng như các hình thức trình diễn dân gian liên quan đến lễ hội.

Năm nghệ nhân cùng khoảng 80 học viên người Thái tham gia. Trong số những người góp sức có thầy cúng, thầy mo, người biết thổi khèn, sáo, hát nhuôn, lăm Thái, dệt thổ cẩm và những người có khả năng thực hành các loại hình văn hóa truyền thống.

Mỗi người mang đến một phần ký ức, một kỹ năng đã được tích lũy và truyền lại qua nhiều năm. Khi những phần riêng ấy được ghép lại, diện mạo của Xỏ Nặm Phạ dần hiện lên đầy đủ hơn.

Nghệ nhân Đinh Thị Minh Nguyệt, ở xã Quế Phong, cho rằng việc phục dựng và đưa các nghi lễ trở lại đời sống sẽ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội và những gốc rễ văn hóa cha ông đã gìn giữ.

Trong khoảng 80 học viên được lựa chọn, có nhiều người trẻ. Đây là những người sẽ trực tiếp học lời hát, cách thực hành nghi lễ và những tri thức văn hóa từ các nghệ nhân, người cao tuổi.

Nghi lễ Xỏ Nặm Phạ được tái hiện trang trọng, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng no ấm.
Nghi lễ Xỏ Nặm Phạ được tái hiện trang trọng, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng no ấm.

Khoảng cách giữa các thế hệ vì thế được rút ngắn bằng chính những buổi truyền dạy. Một người già nhớ lại lời xưa, một nghệ nhân hướng dẫn cách thực hành, người trẻ học rồi tự mình tham gia.

Di sản được trao truyền không phải bằng những khái niệm xa xôi mà qua lời hát, động tác, tiếng nhạc và những trải nghiệm cụ thể. Đó cũng là cách để Xỏ Nặm Phạ không dừng lại sau khi sân khấu lễ hội khép lại.

Để mạch nguồn tiếp tục chảy

Ông Nguyễn Tất Kiên, Chủ tịch UBND xã Châu Lộc cho biết, địa phương xác định cộng đồng phải là chủ thể trong quá trình bảo tồn.

Già làng, trưởng bản, thầy mo, thầy cúng, Người có uy tín, nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa Thái cùng gặp gỡ, trao đổi để thống nhất cách phục dựng.

Điều được đặt ra là phải giữ được những giá trị gốc, hạn chế sân khấu hóa và tránh để quá trình phục dựng làm biến đổi bản chất của lễ hội.

Đây cũng là bài toán quan trọng đối với việc bảo tồn một phong tục từng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Bởi nếu chỉ tái hiện để người khác đến xem, Xỏ Nặm Phạ rất dễ trở thành một cuộc trình diễn.

Nhưng khi chính người dân hiểu, tham gia và tiếp tục thực hành, di sản mới có cơ hội trở lại đúng nơi nó được sinh ra giữa đời sống bản làng.

Xỏ Nặm Phạ vì vậy không chỉ kể câu chuyện “xin nước trời”. Phía sau lời cầu mưa là hành trình một cộng đồng tìm lại những lớp ký ức của mình; là cuộc gặp gỡ giữa người già còn giữ lời xưa với những người trẻ đang học cách tiếp nhận; là sự nối tiếp giữa những mùa nương rẫy của cha ông với nhịp sống hôm nay.

Những buổi phục dựng sẽ kết thúc. Người dân lại trở về với ruộng nương, công việc và nhịp sống thường ngày. Nhưng điều còn lại không chỉ là một lễ hội đã được tổ chức.

Đó là khi một người trẻ có thể nhớ thêm một câu hát bằng tiếng mẹ đẻ, biết ý nghĩa của một nghi thức; khi những điều từng nằm trong ký ức của người già đã có người tiếp nhận và khi cộng đồng nhận ra rằng những giá trị cha ông để lại vẫn có thể hiện diện trong cuộc sống hôm nay.

le-8e0becf447a58c4a33e9171bf7a3e960.png
Nghệ nhân thực hiện các nghi thức truyền thống trong không gian Lễ hội.

Từ lời cầu mưa của cha ông năm xưa, Xỏ Nặm Phạ hôm nay trở lại với một ý nghĩa rộng hơn. Người Thái không chỉ gửi lên trời ước vọng về những cơn mưa tưới mát ruộng nương, về mùa màng no ấm, mà còn gửi vào từng câu hát mong muốn gìn giữ những gì đã làm nên bản sắc của cộng đồng mình.

Lễ hội sẽ khép lại, tiếng hát cầu mưa sẽ tạm lắng và những bước chân lại trở về với nhịp sống thường ngày. Nhưng khi người già vẫn còn trao lại lời xưa, người trẻ còn muốn học và những đứa trẻ lớn lên biết đến Xỏ Nặm Phạ như một phần ký ức của quê hương, mạch nguồn ấy vẫn sẽ tiếp tục chảy.

Để mai này, qua những mùa mưa nắng, lời “xin nước trời” vẫn còn được cất lên giữa bản Thái mang theo ước vọng no ấm của cha ông và câu chuyện nguồn cội được nối dài từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Xuân Thao