Bảo vệ giá trị nghề báo trong kỷ nguyên AI

Vấn nạn KOLs, KOCs “xào nấu” lại bài viết

Trong bối cảnh hiện nay, AI có thể tổng hợp hoàn toàn miễn phí mọi thông tin trên thế giới. Đồng thời, công chúng được cập nhật diễn biến mới mỗi ngày thông qua màn hình chatbot. Điều này trở nên đáng lo ngại khi một bài báo có thể bị đánh cắp, động lực tạo ra tin tức gốc bị ăn mòn.

Bên cạnh đó, vấn nạn các KOLs, KOCs hay trang tin lậu ngang nhiên cắt logo, "xào nấu" lại bài viết để chiếm dụng quảng cáo, ngành báo chí đang đối mặt với làn sóng cào quét dữ liệu quy mô lớn từ các Big Tech. Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) thu nạp miễn phí chất xám của các tòa soạn để huấn luyện công cụ GenAI, giữ chân người dùng độc quyền và trực tiếp triệt tiêu lượng truy cập (traffic) của báo chí chính thống.

Trước thực trạng trên, ông Lê Quốc Minh, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam đã thẳng thắn chỉ ra một lỗ hổng lớn hiện nay là tính chủ động của lãnh đạo nhiều cơ quan báo chí còn chưa cao.

Nhiều cảnh báo về công nghệ và sụt giảm nguồn thu đã được đưa ra từ 3-4 năm trước nhưng đến khi nó trở thành sự thật, các nhà quản lý tòa soạn mới bắt đầu lúng túng tìm giải pháp.

“Công nghệ phát triển buộc các cơ quan báo chí không thể đứng yên mà phải tự hiện đại hóa, cấu trúc lại toàn bộ nguồn lực và quy trình tác nghiệp của mình”, ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh.

Theo ông Lê Quốc Minh, thay vì tư duy bảo vệ từng bài báo đơn lẻ hay phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thu quảng cáo hiển thị vốn đang mất dần vào tay Big Tech, người đứng đầu các tòa soạn phải chủ động ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa quy trình sản xuất gọn nhẹ, biến kho dữ liệu tích lũy lâu năm thành một "kho tài nguyên tri thức" có giá trị để chuyển dịch sang mô hình thu phí (subscription).

Ông Lê Quốc Minh cho rằng, những tòa soạn nhỏ nhưng gọn nhẹ, ứng dụng AI sớm và có mô hình kinh doanh nhạy bén thực tế hiện nay lại đang thích ứng rất tốt và "sống khỏe".

Sáng kiến "Tài sản số vô hình” bảo vệ nghề báo

Thảo luận về góc nhìn khác, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện IPS cho biết, trước đây, tòa soạn sống bằng cách tối ưu hóa từ khóa trên Google để đổi lấy lượt truy cập và kiếm tiền từ quảng cáo. Nhưng hiện nay, với sự xuất hiện của công nghệ Tạo sinh tăng cường truy xuất (RAG) và các Chatbot AI, người dùng chỉ cần hỏi và nhận ngay câu trả lời hoàn chỉnh được tổng hợp từ dữ liệu báo chí mà không cần bấm vào bất kỳ đường link gốc nào.

Đưa ra sáng kiến khắc phục tình trạng này, ông Nguyễn Quang Đồng kiến nghị các tòa soạn phải thay đổi tư duy quản trị, xác lập khái niệm nội dung báo chí chính là "Tài sản số vô hình", được cấu thành từ ba trụ cột: Tài sản trí tuệ (nội dung gốc), Tài sản thương hiệu (uy tín tòa soạn) và Tài sản dữ liệu (hành vi độc giả).

Ông Nguyễn Quang Đồng nhận định: Các sản phẩm báo chí cần được tái cấu trúc rõ ràng. Trong đó, các thông tin thời sự, dòng sự kiện nhanh sẽ được xem là "hàng hóa công" phục vụ mục đích tuyên truyền và tiếp cận miễn phí.

Ngược lại, các nội dung phân tích sâu, các kho tư liệu lịch sử có độ tin cậy cao phải được đóng gói thành "hàng hóa chuyên sâu", tức là một dạng dịch vụ tri thức chất lượng cao để bán dưới dạng thu phí (Subscription) hoặc cấp phép thương mại cho chính các doanh nghiệp phát triển công nghệ AI đang khát dữ liệu sạch.

Ở góc độ công nghệ cao, ông Hoàng Đình Chung - Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC) trình bày: Điểm nhấn trong giải pháp của DCC là hệ thống quét tự động mang tên DCC Watcher. Hệ thống này hoạt động theo thời gian thực (real-time), sử dụng công nghệ nhận diện dấu vân tay kỹ thuật số để phát hiện chính xác các hành vi trùng lặp văn bản, sao chép hình ảnh hay âm thanh, video trên không gian mạng.

Không chỉ vậy, DCC còn tích hợp các công nghệ phụ trợ dựa trên trí tuệ nhân tạo như nhận diện khuôn mặt nhân vật nổi tiếng, phát hiện và ngăn chặn tự động các nội dung bạo lực hay hình ảnh đồi trụy, phản cảm.

Hệ thống này kết hợp với Trục bản quyền số quốc gia và nền tảng Media Hub sẽ giúp quản lý toàn trình từ khâu định danh tác phẩm, đăng ký bản quyền đến phân phối dữ liệu sạch và tự động xử lý khiếu nại vi phạm.

Đề xuất thành lập Cơ quan quản lý tập thể quyền báo chí

Với góc nhìn của doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ số, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch FPT Online chia sẻ, các tòa soạn cần phải tự số hóa, chuẩn hóa lại toàn bộ quy trình tác nghiệp và quản trị nguồn lực nội bộ để có thể đóng gói tài nguyên của mình một cách khoa học, sẵn sàng liên kết phân phối trên các trục dữ liệu chung, từ đó tìm kiếm các mô hình kinh doanh mới thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào quảng cáo truyền thống.

Bàn luận về hành lang pháp lý, bà Phạm Kim Oanh, Phó Vụ trưởng Cục Bản quyền tác giả, khẳng định: Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành đã có những quy định tương đối bảo hộ quyền tác giả. Tuy nhiên, trước tốc độ phát triển quá nhanh của công nghệ AI, việc bổ sung các thông tư hướng dẫn và cơ chế đặc thù cho sản phẩm báo chí số là vô cùng cần thiết và cấp bách.

Thay mặt cơ quan quản lý nhà nước, bà Đặng Thị Phương Thảo đã đưa ra nhóm kiến nghị chiến lược mang tính đột phá nhằm xây dựng một bệ đỡ vững chắc cho kinh tế báo chí.

Trong đó, cần khẩn trương sửa đổi, bổ sung Luật Báo chí và Luật Sở hữu trí tuệ để cụ thể hóa khái niệm "Quyền của nhà xuất bản báo chí", tạo cơ sở pháp lý vững chắc tương tự như quyền liên quan trong lĩnh vực âm nhạc hay điện ảnh.

Hơn nữa, cơ quan quản lý cũng hướng tới việc luật hóa cơ chế buộc các nền tảng xuyên biên giới và doanh nghiệp phát triển AI phải chia sẻ doanh thu dựa trên nguyên tắc tối thượng là bên nào hưởng lợi từ nội dung báo chí thì phải có trách nhiệm chia sẻ lợi ích với cơ quan báo chí.

Nhằm thực thi hiệu quả dòng tiền này, một cơ quan quản lý tập thể quyền báo chí cần được thành lập để đóng vai trò đại diện cho các tòa soạn đứng ra cấp phép sử dụng nội dung, thu và phân phối tiền bản quyền chuyên nghiệp, cũng như hỗ trợ pháp lý khi xảy ra tranh chấp.

Trần Khanh - Trang Vân