Báo chí khẳng định giá trị bằng sự thật
Mỗi ngày, hàng triệu người Việt Nam thức dậy cùng những dòng tin tức hiện lên trên điện thoại. Chỉ cần vài cú chạm màn hình, công chúng có thể tiếp cận lượng thông tin nhiều hơn cả một thế hệ trước đây tiếp nhận trong nhiều tháng. Nhưng giữa dòng chảy dữ dội ấy, một câu hỏi ngày càng trở nên cấp thiết: đâu là sự thật?
Trong thời đại mà mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi tận gốc cách con người tiếp nhận thông tin, báo chí đứng trước thử thách chưa từng có, đồng thời cũng đứng trước cơ hội khẳng định lại giá trị cốt lõi của mình.
Cuộc cạnh tranh chưa từng có giữa báo chí và thuật toán
Nếu như cách đây hai thập niên, báo chí gần như nắm giữ vai trò trung tâm trong việc sản xuất và phân phối thông tin thì ngày nay vị thế đó đang thay đổi nhanh chóng. Công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã tạo ra một hệ sinh thái truyền thông hoàn toàn mới, nơi quyền lực phân phối thông tin không còn thuộc riêng các cơ quan báo chí mà được chia sẻ cho các nền tảng công nghệ.
Báo cáo Toàn cảnh Báo chí - Truyền thông Việt Nam 2025 - 2026 cho thấy Việt Nam hiện có khoảng 79,8 triệu người sử dụng Internet và 76,2 triệu người dùng mạng xã hội. Facebook được sử dụng bởi 89,6% người dùng Internet, Zalo 86,6%, TikTok 80,9% và Messenger 80,1%. Đáng chú ý, người Việt dành trung bình hơn 6 giờ mỗi ngày cho Internet và hơn 2 giờ 14 phút cho mạng xã hội. Những con số này cho thấy không gian số đã trở thành môi trường tiếp nhận thông tin chủ yếu của xã hội hiện đại.
Sự thay đổi lớn nhất không nằm ở công nghệ mà nằm ở hành vi của công chúng. Trước đây, người dân chủ động tìm đến báo chí để đọc tin. Ngày nay, tin tức lại chủ động tìm đến người dùng thông qua thuật toán. Các nền tảng số liên tục phân tích hành vi, sở thích, thói quen để đề xuất nội dung phù hợp với từng cá nhân. Điều đó giúp thông tin lan truyền nhanh hơn nhưng đồng thời cũng khiến công chúng bị bao quanh bởi những nội dung tương đồng với quan điểm sẵn có của mình.
Trao đổi với phóng viên Báo Công lý, Nhà báo Lê Thọ Bình, Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam nhận định rằng công nghệ số và AI tạo sinh đang làm thay đổi căn bản cấu trúc tiếp nhận thông tin của xã hội. Theo ông, mô hình truyền thông truyền thống “người tìm tin” đang dần được thay thế bằng mô hình “tin tìm người”, nơi thuật toán quyết định phần lớn những gì công chúng nhìn thấy mỗi ngày.
Đó là một thay đổi mang tính lịch sử. Lần đầu tiên, báo chí không còn cạnh tranh chủ yếu với các cơ quan báo chí khác mà phải cạnh tranh với chính các thuật toán.
Thực tế cho thấy nhiều người trẻ hiện nay biết đến một sự kiện trước tiên qua TikTok, Facebook hoặc các chatbot AI thay vì từ báo chí chính thống. Reuters Digital News Report 2025 cho biết 7% người dùng toàn cầu đã sử dụng chatbot AI để cập nhật tin tức hằng tuần, riêng nhóm dưới 25 tuổi con số này lên tới 15%. ChatGPT hiện là công cụ được sử dụng phổ biến nhất trong nhóm các nền tảng AI tiếp cận thông tin.
Điều đó đặt báo chí trước một sức ép chưa từng có. Tốc độ không còn là lợi thế độc quyền. Khả năng phân phối cũng không còn là lợi thế độc quyền. Những gì báo chí từng xem là thế mạnh đang bị công nghệ chia sẻ và thậm chí vượt qua.
Tuy nhiên, chính trong thời điểm ấy, một nghịch lý thú vị lại xuất hiện. Mạng xã hội trở thành nơi tiếp cận thông tin phổ biến nhất nhưng chưa phải nơi được tin cậy nhất.
Theo khảo sát của Cốc Cốc năm 2025 cho thấy 71% người được hỏi thường xuyên tiếp cận tin tức qua mạng xã hội. Tuy nhiên, khi được hỏi về nguồn thông tin đáng tin cậy nhất, truyền hình đứng đầu với 37%, trong khi mạng xã hội chỉ đạt 18% và báo điện tử đạt 13%. Gần một nửa số người tham gia khảo sát cho biết họ sẽ tìm đọc thêm trên các cơ quan báo chí chính thống để kiểm chứng khi bắt gặp thông tin đáng ngờ trên mạng xã hội.
Những con số ấy cho thấy giữa biển thông tin khổng lồ của thời đại số, công chúng vẫn cần một điểm tựa để xác định đâu là sự thật. Và đó chính là khoảng không gian mà báo chí chuyên nghiệp vẫn đang nắm giữ.
Khi sự thật trở thành tài sản quý giá nhất
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của AI tạo sinh, thế giới đang bước vào một thời kỳ mà ranh giới giữa thật và giả ngày càng mong manh. Chỉ với vài thao tác đơn giản, một đoạn video giả mạo, một hình ảnh không có thật hoặc một phát ngôn chưa từng tồn tại có thể được tạo ra với mức độ chân thực rất cao.
Nếu như trước đây, việc làm giả thông tin đòi hỏi nhiều thời gian và chi phí thì hiện nay AI đã biến điều đó trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Đây cũng là lý do các chuyên gia truyền thông trên thế giới ngày càng nhắc nhiều đến khái niệm “khủng hoảng niềm tin thông tin”.
Trao đổi với phóng viên Báo Công lý, PGS.TS Trần Minh Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Điện tử và Ứng dụng cho rằng thách thức lớn nhất mà AI đặt ra không chỉ nằm ở công nghệ mà nằm ở nguy cơ suy giảm niềm tin xã hội. Theo ông, điều nguy hiểm nhất của deepfake không phải là khiến công chúng tin vào điều giả mà là khiến họ nghi ngờ cả những điều thật.
Nhận định này phản ánh đúng thực tế đang diễn ra trên toàn cầu. Khi bất kỳ hình ảnh, video hay giọng nói nào cũng có thể bị làm giả, công chúng bắt đầu mất dần khả năng xác định đâu là thông tin xác thực. Trong môi trường ấy, báo chí không chỉ thực hiện chức năng thông tin mà còn phải trở thành lực lượng bảo vệ sự thật. Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng giá trị lớn nhất của báo chí trong tương lai không phải là tốc độ đưa tin mà là năng lực kiểm chứng thông tin.
Theo Báo cáo hiện trạng truyền thông năm 2025 của Cision, 53% nhà báo trên thế giới đã sử dụng AI tạo sinh trong công việc. AI đang hỗ trợ mạnh mẽ các khâu thu thập dữ liệu, gỡ băng phỏng vấn, tóm tắt tài liệu, phân tích thông tin và đề xuất nội dung. Tại Việt Nam, 91% người dùng đánh giá AI mang lại lợi ích cho lĩnh vực truyền thông; 52% cho rằng AI giúp đa dạng hóa nội dung, 47% nhận định AI giúp tăng tốc độ sản xuất tin bài.
Công nghệ càng phát triển thì trách nhiệm của người làm báo càng lớn hơn
PGS.TS Trần Minh Tuấn nhấn mạnh rằng AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ để khuếch đại năng lực của nhà báo chứ không thể thay thế vai trò của nhà báo. Con người phải giữ quyền kiểm chứng, đánh giá và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với mỗi sản phẩm báo chí được công bố.
Trong khi đó, nhà báo Lê Thọ Bình cho rằng báo chí muốn tồn tại và phát triển trong thời đại số phải chấp nhận thay đổi mạnh mẽ cả về tư duy lẫn mô hình hoạt động. Theo ông, tương lai không thuộc về những tòa soạn chỉ chạy theo lưu lượng truy cập hay tốc độ cập nhật, mà thuộc về những cơ quan báo chí tạo dựng được niềm tin đủ lớn để công chúng sẵn sàng quay trở lại mỗi khi cần tìm kiếm sự thật.
Nhìn từ góc độ đó, cuộc cạnh tranh giữa báo chí với mạng xã hội hay AI thực chất là cuộc cạnh tranh về niềm tin. Các nền tảng công nghệ có thể sở hữu hàng tỷ người dùng, có thể kiểm soát thuật toán phân phối và tạo ra tốc độ lan truyền chưa từng có. Nhưng họ không thể thay thế trách nhiệm xã hội, chuẩn mực nghề nghiệp và nghĩa vụ pháp lý gắn với mỗi thông tin được công bố.
Lịch sử phát triển của báo chí thế giới cho thấy công nghệ luôn làm thay đổi phương thức truyền thông, từ phát thanh, truyền hình đến Internet và mạng xã hội. Nhưng sau mỗi cuộc cách mạng công nghệ, báo chí không biến mất mà tái định vị vai trò của mình. Kỷ nguyên AI và mạng xã hội cũng không phải ngoại lệ.
Trong một thế giới mà thông tin ngày càng dư thừa nhưng sự thật ngày càng khan hiếm, báo chí chuyên nghiệp không chỉ là người đưa tin. Báo chí phải trở thành người xác thực thông tin, người bảo vệ sự thật và người giữ gìn niềm tin xã hội. Đó không chỉ là lợi thế cạnh tranh lớn nhất của báo chí trước làn sóng công nghệ số, mà còn là sứ mệnh không thể thay thế trong một xã hội hiện đại.