Hoàn thiện Luật Hải quan từ thực tiễn cửa khẩu đặc thù Vạn Gia
Từ những vướng mắc thực tế phát sinh tại cửa khẩu cảng Vạn Gia (Quảng Ninh), nhiều kiến nghị đã được đặt ra nhằm hoàn thiện Luật Hải quan theo hướng linh hoạt, hiện đại và phù hợp hơn với thực tiễn hoạt động xuất nhập khẩu. Đây cũng là một trong những nội dung được Đoàn khảo sát của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cùng Cục Hải quan tập trung đánh giá trong quá trình lấy ý kiến sửa đổi Luật Hải quan năm 2014.
Nhận diện vướng mắc từ địa bàn đặc thù cửa khẩu Vạn Gia
Mới đây, Đoàn khảo sát của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cùng Cục Hải quan đã có buổi làm việc tại Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia, thuộc Chi cục Hải quan khu vực VIII.
Tại buổi làm việc, ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan cho biết, sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật Hải quan năm 2014 đã tạo nền tảng quan trọng cho quá trình hiện đại hóa ngành Hải quan, góp phần thúc đẩy thương mại, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử xuyên biên giới, kinh tế số, logistics hiện đại cùng yêu cầu cải cách thể chế đang đặt ra nhiều vấn đề mới cần được điều chỉnh bằng khuôn khổ pháp lý phù hợp hơn.
Cũng tại buổi làm việc, đại diện Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia đã báo cáo khái quát đặc điểm địa bàn, kết quả thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về hải quan; công tác kiểm tra, giám sát; phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và những khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai thi hành Luật Hải quan năm 2014.
Theo báo cáo, Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia đã phản ánh những đặc thù trong hoạt động quản lý tại địa bàn. Đây là cửa khẩu nằm trên địa bàn xã đảo Vĩnh Thực, tỉnh Quảng Ninh, hoạt động theo mô hình cảng nổi hoàn toàn và hiện chưa có hệ thống kho bãi, kho ngoại quan hay địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu.
Hoạt động giao nhận hàng hóa chủ yếu diễn ra qua mạn phương tiện, phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, thủy triều, kế hoạch tiếp nhận của đối tác và chính sách quản lý biên mậu của nước bạn. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến công tác giám sát hải quan cũng như chi phí, thời gian thực hiện thủ tục của doanh nghiệp.
Một trong những khó khăn nổi bật được các doanh nghiệp và cơ quan hải quan phản ánh liên quan đến quy định thời gian lưu giữ hàng hóa tại cửa khẩu xuất không quá 15 ngày đối với hàng hóa xuất khẩu theo loại hình gửi kho ngoại quan.
Theo thực tế tại Vạn Gia, nhiều trường hợp hàng hóa chưa thể hoàn tất thủ tục xuất khẩu trong thời hạn quy định do phụ thuộc vào điều kiện khách quan. Nếu phải đưa hàng trở lại kho ngoại quan hoặc địa điểm tập kết ở khu vực khác như Móng Cái sẽ làm phát sinh thêm chi phí logistics, thủ tục vận chuyển và kéo dài thời gian thông quan.
Từ đó, Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia kiến nghị nghiên cứu bổ sung quy định công nhận khu vực chuyển tải theo công bố của cơ quan có thẩm quyền là địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu; đồng thời cho phép hàng hóa xuất từ kho ngoại quan được lưu giữ tại khu chuyển tải dưới sự giám sát của cơ quan hải quan trong thời gian được phép lưu giữ trên lãnh thổ Việt Nam.
Những kiến nghị này không chỉ góp phần tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng cho quá trình hoàn thiện chính sách pháp luật về hải quan.
Luật Hải quan sửa đổi hướng tới quản trị trên môi trường số
Từ những vấn đề phát sinh tại các địa bàn đặc thù như Vạn Gia, yêu cầu sửa đổi Luật Hải quan theo hướng hiện đại, linh hoạt và phù hợp với thực tiễn ngày càng trở nên cấp thiết.
Theo lộ trình được quy định tại Nghị quyết số 123/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026, sau khi Bộ Tài chính hoàn thiện hồ sơ gửi Bộ Tư pháp thẩm định bằng Công văn số 6198/BTC-CHQ, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét tại phiên họp tháng 8/2026.
Theo Cục Hải quan, định hướng xây dựng, dự thảo dự kiến sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ 42 điều và bổ sung 4 điều mới. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý của dự thảo không chỉ nằm ở số lượng điều khoản được sửa đổi mà còn ở sự thay đổi về tư duy quản lý. Nếu như trước đây hoạt động hải quan chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy tờ và các biện pháp kiểm soát hành chính thì mô hình mới hướng tới quản trị dựa trên dữ liệu số, quản lý rủi ro và đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.
Theo đó, hệ thống hồ sơ, chứng từ sẽ từng bước được chuyển đổi sang dữ liệu điện tử, tạo nền tảng cho việc xử lý thủ tục và ra quyết định trên môi trường số. Dự thảo cũng bổ sung các quy định về quản lý tuân thủ, phân loại doanh nghiệp theo mức độ rủi ro để áp dụng biện pháp quản lý phù hợp.
Doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật sẽ được tạo thuận lợi hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu thông qua việc giảm tần suất kiểm tra, giám sát. Ngược lại, nguồn lực quản lý sẽ tập trung vào các đối tượng có nguy cơ vi phạm cao nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát nhưng không làm gia tăng gánh nặng thủ tục hành chính.
Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung các quy định về quản lý hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới, đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh kinh tế số và chuỗi cung ứng toàn cầu đang phát triển mạnh mẽ.
Có thể thấy, từ thực tiễn tại cửa khẩu cảng Vạn Gia, việc sửa đổi Luật Hải quan không đơn thuần là điều chỉnh các quy định kỹ thuật mà còn là bước đi quan trọng nhằm xây dựng mô hình quản lý hải quan hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn. Trong đó, yêu cầu kiểm soát chặt chẽ phải song hành với mục tiêu tạo thuận lợi thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.