Thuốc lá điện tử và sức khỏe tâm thần giới trẻ: Hiểu lầm làm gia tăng rủi ro
Thuốc lá điện tử không chỉ tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện nicotine, mà còn làm gia tăng lo ngại về tác động đối với sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên. Dưới vỏ bọc “sành điệu”, “ít nguy hiểm”, sản phẩm này đang len lỏi nhanh hơn vào đời sống giới trẻ.
Theo TS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ thanh thiếu niên 13-17 tuổi sử dụng thuốc lá điện tử đã giảm từ 8% xuống còn 1% trong thời gian gần đây, cho thấy xu hướng cải thiện.
Ở nhóm sinh viên, nghiên cứu tại Hà Nội, Đà Nẵng - Huế và TP.HCM ghi nhận 14,3% sinh viên từng thử thuốc lá điện tử và 3,3% đang sử dụng. Với thuốc lá nung nóng, tỷ lệ từng thử là 6,2% và đang sử dụng là 0,8%.
Đáng chú ý, độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng các sản phẩm thuốc lá mới là khoảng 16,9 tuổi, giai đoạn được đánh giá là nhạy cảm về tâm sinh lý, khi khả năng kiểm soát hành vi và nhận diện rủi ro vẫn chưa hoàn thiện.
Hình ảnh “hiện đại” và hiểu lầm về mức độ an toàn
Theo các chuyên gia, sự thay đổi về thiết kế và cách tiếp cận thị trường là yếu tố khiến thuốc lá điện tử trở nên dễ tiếp cận hơn với giới trẻ. Khác với thuốc lá truyền thống vốn bị cảnh báo mạnh mẽ về tác hại, thuốc lá điện tử được thiết kế nhỏ gọn, nhiều màu sắc, hương vị đa dạng và gắn với hình ảnh công nghệ, tạo cảm giác “thời thượng” và ít nguy hiểm hơn.
TS. Hà Anh Đức cho biết nhiều thanh thiếu niên hiện cho rằng thuốc lá điện tử “an toàn hơn”, “ít độc hại hơn”, thậm chí “giúp cai thuốc lá thông thường”. Tuy nhiên, đây là nhận thức sai lệch có thể dẫn đến việc gia tăng nguy cơ lệ thuộc nicotine.
Theo cảnh báo chuyên môn, khí dung thuốc lá điện tử có thể chứa nicotine, kim loại nặng, các hợp chất hữu cơ bay hơi và một số chất có khả năng gây ung thư. Một số sản phẩm còn có nguy cơ bị pha trộn với cần sa tổng hợp, ma túy tổng hợp hoặc các chất hướng thần mới.
Những yếu tố này có thể ảnh hưởng trực tiếp tới hệ thần kinh trung ương, làm gia tăng nguy cơ rối loạn cảm xúc, mất kiểm soát hành vi, suy giảm khả năng tập trung và tác động tiêu cực tới tâm lý người sử dụng.
Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, não bộ vẫn đang trong quá trình phát triển nên việc tiếp xúc sớm với nicotine có thể ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ, học tập và điều chỉnh cảm xúc. Một số trường hợp ghi nhận tình trạng lo âu, mất ngủ, thay đổi tâm trạng hoặc lệ thuộc tâm lý sau thời gian sử dụng.
Khi đã hình thành lệ thuộc nicotine, người sử dụng có xu hướng tăng tần suất sử dụng để duy trì cảm giác hưng phấn hoặc giảm căng thẳng tạm thời.
Nhận thức sai lệch đang phổ biến trong giới trẻ
Một vấn đề đáng chú ý là mức độ hiểu biết của người trẻ về tác hại của thuốc lá điện tử còn hạn chế. Theo nghiên cứu, hơn 62% sinh viên được khảo sát cho rằng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng có thể giúp bỏ thuốc lá điếu.
Chính quan niệm “ít hại hơn” đang làm giảm mức độ cảnh giác, trong khi thực tế “ít hại hơn” không đồng nghĩa với “an toàn” và càng không có nghĩa là không ảnh hưởng tới sức khỏe tâm thần và thần kinh.
Một nghiên cứu được công bố tại hội thảo do Trường Đại học Y tế công cộng tổ chức ngày 9/4 cho thấy 39,2% sinh viên vẫn tiếp xúc với quảng cáo các sản phẩm thuốc lá mới trong vòng 30 ngày qua, chủ yếu thông qua Facebook, TikTok, Google và YouTube. Điều này cho thấy môi trường số đang đóng vai trò quan trọng trong việc định hình nhận thức và hành vi của người trẻ, khi các sản phẩm thuốc lá điện tử được quảng bá gắn với hình ảnh cá tính, công nghệ và phong cách sống.
Trong khi đó, sự kết hợp giữa tiếp thị trực tuyến và tâm lý tò mò ở độ tuổi thanh thiếu niên càng làm gia tăng nguy cơ tiếp cận sớm với sản phẩm.
Bảo vệ sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên
Cùng với diễn biến sử dụng thuốc lá điện tử, các biện pháp quản lý đang được tăng cường. Theo Nghị định số 90/2026 của Chính phủ, người sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng có thể bị xử phạt từ 3-5 triệu đồng và buộc tiêu hủy tang vật vi phạm. Các quy định cũng mở rộng xử lý đối với cơ sở kinh doanh, hoạt động quảng bá, trưng bày và địa điểm sử dụng.
Bên cạnh đó, công tác truyền thông và giáo dục phòng ngừa được nhấn mạnh nhằm nâng cao nhận thức trong học sinh, sinh viên và phụ huynh, đặc biệt trong bối cảnh sản phẩm ngày càng dễ tiếp cận qua môi trường trực tuyến.
Sau hơn 10 năm thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ hút thuốc trong cộng đồng đã có xu hướng giảm. Tuy nhiên, sự xuất hiện của thuốc lá điện tử và các sản phẩm nicotine thế hệ mới đang tạo ra thách thức mới, không chỉ ở khía cạnh kiểm soát hành vi mà còn liên quan trực tiếp tới sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên.
Các chuyên gia nhấn mạnh, việc tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử giảm là tín hiệu tích cực, nhưng không đồng nghĩa với việc nguy cơ đã được kiểm soát. Trong bối cảnh sản phẩm vẫn được quảng bá mạnh, tiếp cận dễ dàng qua môi trường số và tồn tại nhiều hiểu lầm trong giới trẻ, bài toán đặt ra không chỉ là giảm tỷ lệ sử dụng, mà còn là giảm mức độ hấp dẫn và nhận thức sai lệch về sản phẩm.
Việc bảo vệ sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên, theo đó, cần được thực hiện đồng bộ từ gia đình, nhà trường đến môi trường truyền thông, nhằm hạn chế nguy cơ lệ thuộc nicotine và những hệ lụy lâu dài đối với thế hệ trẻ.