Nâng cao hiệu quả xét xử các vụ án sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên số

Trao đổi với PV Báo Công lý, ông Hoàng Ngọc Thành, Chánh án TAND khu vực 2 - Hà Nội đã chia sẻ những kết quả bước đầu, các giải pháp trọng tâm và định hướng nâng cao chất lượng xét xử các vụ án SHTT trong tình hình mới.

Thực hiện nghiêm Công điện số 38 của Thủ tướng Chính phủ

Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số, thương mại điện tử và các nền tảng mạng xã hội đã tạo ra nhiều cơ hội cho hoạt động sáng tạo, kinh doanh, đồng thời cũng kéo theo những thách thức không nhỏ trong công tác bảo vệ quyền SHTT.

Những năm gần đây, các hành vi xâm phạm quyền SHTT không chỉ dừng lại ở việc sử dụng trái phép nhãn hiệu, bản quyền, quyền tác giả mà còn xuất hiện ngày càng nhiều phương thức tinh vi như giả mạo thương hiệu trên không gian mạng, phát tán trái phép nội dung số, khai thác tài sản trí tuệ để kinh doanh thu lợi bất chính hoặc lợi dụng công nghệ nhằm che giấu hành vi vi phạm.

Theo Chánh án Hoàng Ngọc Thành, từ ngày 01/7/2025 đến nay, TAND khu vực 2 đã thụ lý 27 vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại liên quan đến SHTT; 01 vụ án hành chính về yêu cầu hủy quyết định hành chính trong lĩnh vực SHTT và 02 vụ án hình sự về tội xâm phạm quyền SHTT.

Các tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại chủ yếu tập trung vào quyền tác giả và quyền liên quan. Đến nay, đơn vị đã giải quyết, xét xử 05 vụ việc, gồm 04 vụ dân sự và 01 vụ hình sự.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy số lượng vụ án được phát hiện, khởi tố và xét xử hiện nay vẫn chưa phản ánh đầy đủ tình hình vi phạm thực tế. Nguyên nhân chủ yếu là phần lớn hành vi xâm phạm diễn ra trên môi trường mạng, có tính chất xuyên biên giới, sử dụng dữ liệu điện tử và công nghệ cao, gây nhiều khó khăn cho việc phát hiện, thu thập chứng cứ và xác định chủ thể vi phạm.

Một số vụ việc điển hình là các tranh chấp do Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam khởi kiện các tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm âm nhạc để kinh doanh, biểu diễn nhưng không thực hiện nghĩa vụ thanh toán tiền sử dụng quyền tác giả theo quy định của pháp luật.

Những vụ việc này cho thấy nhận thức và ý thức tuân thủ pháp luật về SHTT của một bộ phận tổ chức, cá nhân vẫn còn hạn chế; đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền SHTT trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ.

Trước thực trạng đó, ngày 05/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg về việc tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT; yêu cầu đẩy mạnh công tác điều tra, truy tố và xét xử các vụ án liên quan, bảo đảm xử lý nghiêm minh, có tính răn đe và lựa chọn một số vụ án điển hình để tập trung xử lý.

Thực hiện Công điện của Thủ tướng Chính phủ, TAND khu vực 2 xác định nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ án SHTT là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, giữ vững kỷ cương pháp luật và tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh lành mạnh.

Theo đó, đơn vị tập trung đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ việc liên quan đến quyền tác giả, quyền SHTT; đồng thời nâng cao chất lượng xét xử, bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất, đúng quy định và phù hợp với tính chất đặc thù của loại án có yếu tố công nghệ cao.

Đối với các vụ án dân sự, kinh doanh thương mại về SHTT, Tòa án đặc biệt quan tâm đến việc giải quyết kịp thời các yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm hạn chế thiệt hại phát sinh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Đối với các vụ án hình sự, Tòa án tăng cường phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng để xử lý nghiêm minh các hành vi xâm phạm quyền SHTT có tính chất chuyên nghiệp, có tổ chức hoặc được thực hiện trên môi trường mạng.

Quán triệt chỉ đạo của Chánh án TANDTC, xây dựng nền tư pháp chuyên sâu về SHTT

Trong tiến trình cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế, việc xây dựng cơ chế xét xử chuyên sâu đối với các tranh chấp, vi phạm về SHTT được xem là yêu cầu tất yếu.

Theo Chánh án Hoàng Ngọc Thành, việc thành lập Tòa chuyên trách về SHTT tại TAND khu vực 2 - Hà Nội và TAND khu vực 1 - TP. Hồ Chí Minh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các tranh chấp và vi phạm SHTT ngày càng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp.

Đây cũng là chủ trương thể hiện quyết tâm của ngành Tòa án trong việc thực hiện các định hướng cải cách tư pháp, nâng cao chất lượng xét xử theo chỉ đạo của lãnh đạo TANDTC và đáp ứng yêu cầu thực tiễn của nền kinh tế số.

Theo đó, mô hình Tòa chuyên trách sẽ tạo điều kiện hình thành đội ngũ Thẩm phán, Thư ký có trình độ chuyên sâu, giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực SHTT; qua đó nâng cao chất lượng xét xử, bảo đảm tính thống nhất và chuyên nghiệp trong áp dụng pháp luật.

Khác với nhiều loại tranh chấp truyền thống, các vụ án SHTT thường có hiểu biết về chuyên ngành rất cao. Người tiến hành tố tụng không chỉ cần nắm vững pháp luật dân sự, kinh doanh thương mại, hành chính và tố tụng mà còn phải có hiểu biết về công nghệ, kỹ thuật, thương mại, giá trị khai thác tài sản trí tuệ cũng như các phương thức xâm phạm ngày càng tinh vi trên môi trường số.

Chính vì vậy, việc tổ chức mô hình xét xử chuyên sâu sẽ góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, nâng cao chất lượng phán quyết và tăng tính dự báo trong áp dụng pháp luật.

Không chỉ bảo vệ hiệu quả quyền sáng tạo và quyền tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân, mô hình này còn góp phần củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư đối với cơ chế bảo vệ quyền SHTT tại Việt Nam.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và phát triển kinh tế số hiện nay, nâng cao hiệu quả bảo hộ và thực thi quyền SHTT còn là một trong những yếu tố quan trọng nhằm cải thiện môi trường đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Song song với việc kiện toàn tổ chức bộ máy, TAND khu vực 2 cũng chú trọng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong hoạt động tố tụng, nhất là trong việc tiếp nhận, quản lý, lưu trữ và đánh giá chứng cứ điện tử.

Đơn vị từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu về các bản án, quyết định liên quan đến SHTT nhằm phục vụ công tác nghiên cứu, trao đổi nghiệp vụ và bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất.

Cùng với đó là việc tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành với Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra, lực lượng quản lý thị trường, hải quan, thanh tra chuyên ngành và các tổ chức đại diện quyền SHTT để kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm có tính chất phức tạp, xuyên biên giới.

Xét xử nghiêm minh các vụ án SHTT trong môi trường số

Theo Chánh án Hoàng Ngọc Thành, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay đối với công tác xét xử các vụ án SHTT chính là việc thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ điện tử trong môi trường số.

Phần lớn các hành vi vi phạm được thực hiện thông qua nền tảng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hoặc các hệ thống trung gian đặt máy chủ ở nước ngoài.

Trong nhiều trường hợp, đối tượng vi phạm sử dụng tài khoản ảo, thông tin giả mạo, VPN, Proxy hoặc liên tục thay đổi tên miền, địa chỉ IP nhằm che giấu danh tính và gây khó khăn cho quá trình xác minh, xử lý.

Không chỉ vậy, việc thu thập dữ liệu điện tử hiện nay vẫn phụ thuộc nhiều vào sự hợp tác của các nền tảng số xuyên biên giới nên thời gian cung cấp thông tin thường kéo dài hoặc không đầy đủ.

Trong khi đó, tốc độ lan truyền của các hành vi xâm phạm quyền SHTT trên môi trường mạng lại rất nhanh, dẫn đến nguy cơ thiệt hại đã phát sinh trên diện rộng trước khi cơ quan có thẩm quyền kịp thời áp dụng các biện pháp ngăn chặn.

Khó khăn còn xuất phát từ việc giám định đối với dữ liệu số, công nghệ mới hoặc các hành vi vi phạm có yếu tố kỹ thuật cao hiện vẫn còn hạn chế do thiếu đội ngũ chuyên gia và cơ quan giám định chuyên sâu.

Mặc dù pháp luật đã có quy định về chứng cứ điện tử, song trên thực tế vẫn cần tiếp tục hoàn thiện các hướng dẫn cụ thể liên quan đến việc thu thập, bảo quản, đánh giá và công nhận giá trị pháp lý của các loại dữ liệu điện tử phát sinh trên nền tảng số.

Đáng chú ý, thiệt hại trong các vụ án SHTT trên môi trường mạng thường rất khó xác định đầy đủ, nhất là những thiệt hại liên quan đến uy tín thương hiệu, khả năng cạnh tranh, mức độ lan truyền thông tin hoặc doanh thu bị thất thoát trên các nền tảng số.

Để đáp ứng yêu cầu đấu tranh đối với loại tội phạm đặc thù này, Chánh án Hoàng Ngọc Thành cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Trước hết là tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về chứng cứ điện tử, cơ chế thu thập dữ liệu số và trách nhiệm phối hợp cung cấp thông tin của các nền tảng trung gian.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp phản ứng nhanh giữa các cơ quan tiến hành tố tụng với doanh nghiệp công nghệ, nhà cung cấp dịch vụ Internet và các sàn thương mại điện tử nhằm kịp thời ngăn chặn, gỡ bỏ các nội dung vi phạm.

Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường hợp tác quốc tế trong tương trợ tư pháp, chia sẻ dữ liệu và thực thi quyết định tư pháp đối với các vụ việc có yếu tố nước ngoài.

Đồng thời, cần chú trọng đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ Thẩm phán, Thư ký và cán bộ tiến hành tố tụng về công nghệ số, an ninh mạng và kỹ năng đánh giá chứng cứ điện tử.

Theo Chánh án Hoàng Ngọc Thành, các vụ án SHTT là loại án có tính chuyên sâu, liên quan đồng thời đến pháp luật, công nghệ, thương mại và dữ liệu số. Vì vậy, đội ngũ Thẩm phán không chỉ cần có trình độ pháp lý vững vàng mà còn phải có tư duy chuyên ngành về công nghệ và khoa học kỹ thuật, khả năng tiếp cận công nghệ mới và kỹ năng xử lý các tranh chấp có yếu tố kỹ thuật cao.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, yêu cầu đối với đội ngũ Thẩm phán của Tòa chuyên trách SHTT cũng ngày càng cao hơn. Áp lực không chỉ đến từ tính chất phức tạp của vụ án mà còn từ yêu cầu phải giải quyết nhanh chóng, chính xác, bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng pháp luật và đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường đầu tư, kinh doanh.

Để đáp ứng yêu cầu đó, cần có chiến lược tuyển chọn, đào tạo và sử dụng đội ngũ Thẩm phán, Thư ký theo hướng chuyên sâu, ổn định và lâu dài; đồng thời ưu tiên nguồn nhân lực trẻ có trình độ ngoại ngữ, kiến thức công nghệ thông tin và khả năng nghiên cứu chuyên môn liên ngành. Ngoài ra, việc đánh giá khi bổ nhiệm Thẩm phán trong lĩnh lực này cũng cần chặt chẽ và có chế độ đãi ngộ riêng, như lãnh đạo đơn vị phụ trách mảng việc SHTT, lãnh đạo Tòa chuyên trách và một số Thẩm phán công tác tại Tòa SHTT phải là Thẩm phán bậc 3.

Bên cạnh việc đào tạo chuyên sâu về pháp luật SHTT, cần thường xuyên cập nhật kiến thức mới về công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử, dữ liệu số và pháp luật quốc tế.

Đồng thời từng bước hình thành cơ chế tham vấn chuyên môn và đội ngũ chuyên gia hỗ trợ kỹ thuật phục vụ quá trình giải quyết các vụ án có tính chất công nghệ cao.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục hoàn thiện quy trình tố tụng đối với các vụ việc SHTT; đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động tư pháp; xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành về SHTT; tăng cường phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức giám định, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp sẽ là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng xét xử.

Ngoài ra, trong xu thế mới của toàn cầu thì các tranh chấp về SHTT ngày càng gia tăng, Việt Nam cũng không thuộc trường ngoại lệ, nên chúng ta phải chuẩn bị tốt cho công việc trong thời gian sắp tới cần phải bổ sung thêm nhân sự và cơ sở vật chất cho TAND khu vực 2- Hà Nội và TAND khu vực 1- TP. Hồ Chí Minh, đặc biệt là vấn đề trụ sở vì đây là bộ mặt của các Tòa án Việt Nam. Các đương sự trong các vụ án về SHTT sẽ có rất nhiều các cá nhân, tổ chức nước ngoài là đương sự sẽ tham gia tranh tụng tại các Tòa án của Việt Nam.

Qua đó góp phần bảo đảm xử lý nghiêm minh, đúng pháp luật và có tính răn đe cao đối với các hành vi xâm phạm quyền SHTT, đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền sáng tạo, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số bền vững trong giai đoạn mới.

Mạnh Hùng