Chuyện chưa kể phía sau những phiên tòa không dẫn giải bị cáo ở Quảng Ninh

Một phiên tòa, hai điểm cầu

Khi phiên tòa bắt đầu, bị cáo không xuất hiện tại phòng xử án. Trên màn hình lớn, hình ảnh từ cơ sở giam giữ được truyền trực tiếp về điểm cầu trung tâm. Hội đồng xét xử điều hành phiên tòa, Kiểm sát viên công bố cáo trạng, người bào chữa trình bày quan điểm, bị cáo trả lời câu hỏi và tranh luận qua hệ thống camera, micro, màn hình.

Không có hành trình dẫn giải từ nơi giam giữ đến trụ sở Tòa án, nhưng toàn bộ trình tự tố tụng vẫn phải được bảo đảm. Bị cáo phải nghe rõ, nhìn rõ, trả lời trực tiếp; Hội đồng xét xử phải theo dõi được lời khai, thái độ và phản ứng trong suốt phiên tòa.

Với đặc thù địa bàn trải dài từ miền núi, biên giới đến hải đảo, Quảng Ninh có nhiều điểm giam giữ và trụ sở Tòa án cách xa nhau. Phiên tòa trực tuyến vì thế không chỉ rút ngắn một cuộc dẫn giải, mà còn giảm đáng kể thời gian, nhân lực, chi phí và yêu cầu bảo đảm an ninh trên đường.

Nhưng để phiên tòa diễn ra trọn vẹn, từng chi tiết phải được kiểm tra trước giờ khai mạc: góc camera, chất lượng âm thanh, độ ổn định của đường truyền, khả năng trình chiếu tài liệu và phương án xử lý khi kết nối gặp sự cố. Một tiếng nói đứt quãng có thể làm gián đoạn xét hỏi; một màn hình mất tín hiệu có thể khiến phiên tòa phải tạm dừng.

Phía sau hai điểm cầu là sự phối hợp giữa Tòa án, Viện kiểm sát, cơ sở giam giữ và bộ phận kỹ thuật. Một phiên tòa có thể kéo dài vài giờ, nhưng công việc chuẩn bị đã bắt đầu từ trước đó.

Gần 138.000 hồ sơ rời kho giấy

Nếu phiên tòa trực tuyến là hình ảnh dễ nhận thấy nhất, thì nền tảng của chuyển đổi số lại nằm ở những công việc âm thầm hơn: chỉnh lý, quét, kiểm tra và chuẩn hóa hồ sơ.

Theo báo cáo, TAND Quảng Ninh đã số hóa 39.526 hồ sơ hôn nhân và gia đình; đồng thời chỉnh lý gần 138.000 hồ sơ, vụ việc thuộc nhiều loại án từ năm 1975 đến nay.

Mỗi hồ sơ phải được phân loại, sắp xếp đúng trình tự, kiểm tra trước khi quét và đối chiếu sau khi số hóa. Những tài liệu cũ, mờ, xuống cấp được xử lý thận trọng để bảo đảm không thiếu trang, không sai nội dung và có thể tra cứu khi cần.

Giá trị của số hóa không chỉ nằm ở việc giảm áp lực kho lưu trữ. Quan trọng hơn, hồ sơ được chuyển thành dữ liệu có thể tìm kiếm, thống kê và khai thác nhanh hơn. Một tài liệu trước đây phải mất nhiều thời gian rà trong tủ hồ sơ nay có thể được tra cứu trên hệ thống khi dữ liệu đã được chuẩn hóa.

TAND Quảng Ninh cũng phối hợp với Công an tỉnh xác minh, làm sạch dữ liệu về người đã chấp hành xong án phạt tù và dữ liệu lý lịch tư pháp. Qua đó, thông tin được chuẩn hóa, bảo đảm chính xác, thống nhất và sẵn sàng kết nối trên môi trường số.

Chuyển đổi số cũng đi vào quy trình điều hành hằng ngày. Văn bản đến, văn bản đi, việc phân công và xử lý công việc từng bước được thực hiện trên hệ thống hành chính tư pháp; chữ ký số được sử dụng trong ban hành văn bản điện tử.

Một văn bản không còn phải qua nhiều bàn làm việc bằng bản giấy. Trên hệ thống, có thể theo dõi văn bản đang ở khâu nào, ai xử lý và thời hạn còn bao lâu. Công nghệ vì thế không chỉ giúp nhanh hơn, mà còn làm rõ trách nhiệm ở từng công đoạn.

Từ thiết bị số đến năng lực số

Để chuyển đổi số không dừng ở máy móc, TAND Quảng Ninh tập trung đồng thời vào hạ tầng, con người và dữ liệu.

Các phòng xét xử trực tuyến được trang bị camera, màn hình, micro, thiết bị truyền dẫn; hệ thống máy chủ, máy tính, máy quét và phần mềm nghiệp vụ tiếp tục được hoàn thiện. Khác với một cuộc họp trực tuyến thông thường, hệ thống phục vụ xét xử phải bảo đảm độ ổn định, tính liên tục và an toàn thông tin ở mức cao hơn.

Cùng với đầu tư thiết bị, Thẩm phán, Thư ký và công chức cần được thực hành thường xuyên trên phần mềm quản lý án, chữ ký số, hệ thống xét xử trực tuyến và quy trình số hóa hồ sơ. Việc tập huấn phải đi vào tình huống cụ thể: thiết lập điểm cầu, kiểm tra tín hiệu, trình chiếu tài liệu, xử lý lỗi kỹ thuật.

Mỗi đơn vị cần có cán bộ nòng cốt về công nghệ để hỗ trợ tại chỗ. Dữ liệu cũng phải được chuẩn hóa ngay từ khâu tiếp nhận, từ cách đặt tên tài liệu, cập nhật thông tin đến lưu trữ và phân quyền khai thác.

Giải pháp tiếp theo là tăng liên thông giữa Tòa án, Viện kiểm sát, Công an, cơ quan thi hành án và cơ sở giam giữ. Khi dữ liệu được chia sẻ đúng thẩm quyền, một thông tin đã xác thực sẽ không phải nhập lại nhiều lần, tiến độ xử lý vụ việc được theo dõi xuyên suốt và các khâu trung gian được rút gọn.

An toàn thông tin phải được đặt ngang với sự thuận tiện. Hồ sơ vụ án, lời khai và dữ liệu cá nhân đều là thông tin nhạy cảm, đòi hỏi phân quyền chặt chẽ, sao lưu thường xuyên và kiểm soát truy cập.

Phía sau phiên tòa không dẫn giải bị cáo vì thế không chỉ là một màn hình sáng. Đó là cách Tòa án tổ chức lại quy trình: thiết bị được kiểm tra, con người được đào tạo, dữ liệu được chuẩn hóa và các cơ quan cùng vận hành trên môi trường số.

Gần 138.000 hồ sơ, vụ việc được chỉnh lý, 39.526 hồ sơ hôn nhân và gia đình được số hóa cùng các phiên tòa kết nối qua hai điểm cầu cho thấy chuyển đổi số tại TAND Quảng Ninh đã đi vào hoạt động cụ thể. Công nghệ rút ngắn quãng đường, giảm khâu trung gian, nhưng yêu cầu cao nhất vẫn không thay đổi: bảo đảm đúng trình tự tố tụng và đầy đủ quyền của người tham gia phiên tòa.

Hoàng Hà